Yurak anatomiyasi va fiziologiyasi
1-MAVZU. YURAK ANATOMIYASI VA FIZIOLOGIYASI
EKG yurakdagi elektr jarayonlarning yozuvidir. Uni to‘g‘ri o‘qish uchun avvalo yurak qanday tuzilganini, elektr impulsi qayerda hosil bo‘lishini va qaysi yo‘l orqali tarqalishini tushunish kerak.
Ushbu mavzuda yurak anatomiyasi, devor qavatlari, koronar qon aylanishi, avtomatizm va o‘tkazuvchanlik o‘rganiladi. Qo‘zg‘aluvchanlik, qisqaruvchanlik, refrakterlik va harakat potensiali 2-mavzuda batafsil ko‘rib chiqiladi.
1. Yurak anatomiyasi
Yurak — qon aylanish tizimining markaziy mushakli a’zosi. U ritmik qisqarish va bo‘shashish orqali qonni katta hamda kichik qon aylanish doiralari bo‘ylab harakatlantiradi.
Katta yoshli odamda yurak massasi odatda 250–350 g atrofida bo‘lib, uning kattaligi taxminan odamning mushtiga teng.
Kameralar
Yurak to‘rtta kameradan iborat: o‘ng va chap bo‘lmacha, o‘ng va chap qorincha.
Bo‘lmachalarni bo‘lmachalararo to‘siq (septum interatriale), qorinchalarni esa qorinchalararo to‘siq (septum interventriculare) ajratib turadi.
O‘ng bo‘lmacha tanadan kelgan venoz qonni qabul qiladi. Qon undan o‘ng qorinchaga, so‘ng o‘pka arteriyasi orqali o‘pkaga yo‘naladi. O‘pkada kislorod bilan boyigan qon o‘pka venalari orqali chap bo‘lmachaga qaytadi. Keyin chap qorinchaga o‘tib, aorta orqali butun organizmga haydaladi.
EKGda bo‘lmachalarning elektr qo‘zg‘alishi P tishcha, qorinchalarning elektr qo‘zg‘alishi esa QRS kompleksi shaklida qayd etiladi.
Klapanlar
Yurak klapanlari qonning bir yo‘nalishda oqishini ta’minlaydi va uning orqaga qaytishiga to‘sqinlik qiladi.
1-rasm. Yurak va yirik tomirlar: yuqori va pastki kovak venalar, aorta, o’pka arteriyalari va venalari, o’ng va chap bo’lmacha, o’ng va chap qorincha, o’ng tojsimon arteriya va chap old qorinchalararo shox.
| Klapan | Joylashuvi |
|---|---|
| Trikuspidal (uch tavaqali) | O‘ng bo‘lmacha va o‘ng qorincha orasida |
| Mitral (ikki tavaqali) | Chap bo‘lmacha va chap qorincha orasida |
| Aortal | Chap qorincha va aorta orasida |
| Pulmonal | O‘ng qorincha va o‘pka poyasi orasida |
Trikuspidal va mitral klapanlar qorinchalar to‘lishi vaqtida ochilib, qorinchalar qisqarganda yopiladi. Aortal va pulmonal klapanlar esa qorinchalardan qon haydalayotgan paytda ochiladi.
Klapanlarning ochilishi va yopilishi mexanik jarayondir. EKG klapanlarning harakatini emas, yurak mushagidagi elektr faollikni qayd etadi.
Yurak anatomiyasi
1-rasm. Yurak va yirik qon tomirlar.
1-rasmda yurakning to‘rtta kamerasi va ular bilan bog‘langan yirik qon tomirlar ko‘rsatilgan.
Yuqori va pastki kovak venalar orqali qon o‘ng bo‘lmachaga keladi. O‘pka arteriyasi qonni o‘ng qorinchadan o‘pkaga olib boradi. O‘pka venalari esa kislorodga boy qonni chap bo‘lmachaga qaytaradi. Aorta chap qorinchadan boshlanib, qonni katta qon aylanish doirasiga tarqatadi.
Rasmda o‘ng koronar arteriya va chap koronar arteriyaning oldingi qorinchalararo shoxi ham tasvirlangan. Ular yurak mushagining o‘zini qon bilan ta’minlashda ishtirok etadi.
Yurak kesimi
2-rasm. Yurakning anatomik kesimi.
2-rasmda yurakning ichki tuzilmalari ko‘rsatilgan. Unda yuqori va pastki kovak venalar, bo‘lmachalar, qorinchalar, klapanlar hamda yurak to‘siqlarining o‘zaro joylashuvini ko‘rish mumkin.
O‘ng bo‘lmachaga yuqori va pastki kovak venalar ochiladi. Yurak mushagidan qaytgan venoz qonning asosiy qismi ham koronar sinus orqali o‘ng bo‘lmachaga quyiladi.
Bo‘lmachalararo to‘siqda oval chuqurcha (fossa ovalis) joylashgan. U homila davrida mavjud bo‘lgan oval teshikning tug‘ilgandan keyingi qoldig‘idir.
O‘ng bo‘lmacha devoridagi chegara tizmasi (crista terminalis) uning silliq va taroqsimon mushakli qismlarini ajratadi. Sinus tuguni shu sohaning yuqori qismiga yaqin joylashgan.
Chap bo‘lmacha mitral klapan orqali chap qorinchaga tutashadi. Chap qorinchadan esa aorta boshlanadi.
Mitral va trikuspidal klapanlarning tavaqalari pay iplari (chordae tendineae) orqali so‘rg‘ichsimon mushaklarga birikadi. Bu tuzilmalar qorinchalar qisqarganda klapan tavaqalarining bo‘lmacha tomon haddan tashqari qayrilishiga to‘sqinlik qiladi.
2-rasm. Yurak kesimi. Rasmdagi yozuvlar (rus tilida): yuqori kovak vena, aorta, oval chuqurcha, bo’lmachalararo to’siq, o’ng bo’lmacha, chap bo’lmacha, chegara tizmasi, mitral klapan, koronar sinus og’zi, pastki kovak vena og’zi, uch tavaqali klapan, pastki kovak vena, chap qorincha, qorinchalararo to’siq.
2. Yurak devori va qon bilan ta’minlanishi
Yurak devori uch qavatdan tashkil topgan: endokard, miokard va epikard.
| Qavat | Tavsifi |
|---|---|
| Endokard | Yurak bo‘shliqlari va klapanlarning ichki yuzasini qoplaydigan yupqa qatlam |
| Miokard | Yurakning asosiy mushak qavati. Qisqaruvchi kardiomiotsitlar va maxsus o‘tkazuvchi hujayralarni o‘z ichiga oladi |
| Epikard | Yurak devorining tashqi qavati, seroz perikardning visseral varag‘i |
Perikard yurak devorining uchinchi qavati emas. U yurakni tashqaridan o‘rab turadigan fibroz-seroz xaltadir. Uning seroz varaqalari orasida odatda oz miqdorda suyuqlik bo‘lib, yurak harakati vaqtida ishqalanishni kamaytiradi.
Miokard hujayralari o‘zaro tirqishli birikmalar orqali elektr jihatdan bog‘langan. Shu sababli elektr qo‘zg‘alish bir hujayradan boshqasiga tarqalib, yurak mushagining muvofiqlashgan qisqarishini ta’minlaydi.
Miokard qalinligi yurak kamerasining bajaradigan ishiga bog‘liq. Chap qorincha devori o‘ng qorinchaga qaraganda qalinroq, chunki u qonni katta qon aylanish doirasiga yuqori bosimga qarshi haydaydi.
3-rasm. O’ng (RCA) va chap (LCA) tojsimon arteriyalar. Rasmdagi yozuvlar rus tilida: ta’minlaydigan qismlar va shoxlar ro’yxati (jadvalda berilgan).
Tojsimon (koronar) arteriyalar
Yurak mushagi ham doimiy kislorod va oziq moddalarga muhtoj. Uni o‘ng va chap koronar arteriyalar qon bilan ta’minlaydi.
Bu arteriyalar aortaning boshlang‘ich qismidagi koronar sinuslardan chiqadi.
Chap koronar arteriya odatda ikki asosiy shoxga bo‘linadi: oldingi qorinchalararo arteriya (LAD) va aylanma arteriya (LCx).
Chap qorincha qisqarganda miokard ichidagi mayda tomirlar siqiladi. Diastolada mushak bo‘shashadi va tomirlardagi tashqi bosim kamayadi. Shuning uchun chap qorinchaning koronar qon bilan ta’minlanishi asosan diastola vaqtida sodir bo‘ladi.
O‘ng qorinchada sistolik bosim pastroq bo‘lgani sababli o‘ng koronar arteriyada sistola paytidagi qon oqimi ham nisbatan ko‘proq saqlanadi.
Tojsimon arteriyalar shoxlari
| Arteriya | Qon bilan ta’minlaydigan asosiy sohalar | Asosiy shoxlari |
|---|---|---|
| O‘ng koronar arteriya (RCA) | O‘ng bo‘lmacha, o‘ng qorincha, ko‘pincha chap qorinchaning pastki devori va SA hamda AV tugunlar | Bo‘lmacha shoxlari, o‘ng qorincha shoxlari, marginal shoxlar, ko‘pincha orqa qorinchalararo shox |
| Chap koronar arteriya (LCA) | LAD va LCx orqali chap qorinchaning katta qismi hamda qorinchalararo to‘siq | LAD va LCx |
| Oldingi qorinchalararo arteriya (LAD) | Chap qorinchaning oldingi devori, yurak uchi va qorinchalararo to‘siqning oldingi qismi | Septal va diagonal shoxlar |
| Aylanma arteriya (LCx) | Chap qorinchaning lateral devori, koronar dominantlikka qarab orqa devorning bir qismi | Obtuz marginal va posterolateral shoxlar |
Koronar arteriyalarning ta’minot hududlari har bir odamda bir xil bo‘lmaydi. Ayniqsa orqa qorinchalararo arteriyaning qaysi tomirdan chiqishi koronar dominantlikka bog‘liq.
O‘ng va chap tojsimon arteriyalar
3-rasm. O‘ng (RCA) va chap (LCA) koronar arteriyalar.
3-rasmda o‘ng va chap koronar arteriyalarning yurak yuzasida qanday tarqalishi ko‘rsatilgan.
O‘ng koronar arteriya yurakning o‘ng tomonidagi atrioventrikulyar egat bo‘ylab yo‘naladi. Uning shoxlari o‘ng bo‘lmacha, o‘ng qorincha va koronar dominantlikka qarab yurakning pastki-orqa qismlarini qon bilan ta’minlaydi.
Chap koronar arteriya qisqa asosiy poyadan keyin LAD va LCx shoxlariga ajraladi. Bu shoxlar chap qorincha miokardining katta qismini qon bilan ta’minlaydi.
4-rasm. Chap tojsimon arteriyaning shoxlari: old qorinchalararo shox (LAD) va aylanma shox (sirkumfleks). Yozuvlar rus tilida.
5-rasm. Yurakning o’tkazuvchi tizimi: sinoatrial (SA) tugun, atrioventrikulyar (AV) tugun, Gis tutami, o’ng oyoqcha va chap oyoqchaning old hamda orqa shoxlari.
Oldingi qorinchalararo va aylanma shoxlar
4-rasm. Chap koronar arteriyaning LAD va LCx shoxlari.
4-rasmda LAD va LCx arteriyalarining yo‘nalishi tasvirlangan.
LAD yurakning oldingi qorinchalararo egati bo‘ylab yurak uchiga qarab yo‘naladi. U oldingi devor va qorinchalararo to‘siqning muhim qismlarini qon bilan ta’minlaydi.
LCx chap atrioventrikulyar egat bo‘ylab aylanib, asosan chap qorinchaning lateral devoriga shoxlar beradi.
EKGdagi ahamiyati: koronar qon oqimi kamayganda miokardda ishemiya rivojlanishi mumkin. Ishemiya hujayralarning elektr xususiyatlarini o‘zgartiradi va EKGda ST segmenti hamda T tishcha o‘zgarishlari bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Biroq koronar arteriyalar va EKG tarmoqlari o‘rtasida qat’iy birga-bir moslik mavjud emas. Shuning uchun faqat EKG asosida zararlangan arteriyani har doim aniq belgilab bo‘lmaydi.
Bu masala 18-mavzu — miokard ishemiyasi va 19-mavzu — miokard infarktida batafsil o‘rganiladi.
3. Avtomatizm
Avtomatizm — yurakning maxsus hujayralari tashqi elektr qo‘zg‘atuvchisiz, mustaqil ravishda ritmik impuls hosil qilish xususiyatidir.
Normal sharoitda yurak ritmining asosiy manbai sinoatrial (SA) tugun hisoblanadi. U o‘ng bo‘lmachaning yuqori qismida, yuqori kovak vena og‘ziga yaqin joylashgan.
SA tugun yurakning birinchi tartibli ritm boshqaruvchisi — asosiy peysmeykerdir. Uning hujayralari boshqa fiziologik peysmeyker markazlariga nisbatan tezroq impuls hosil qiladi.
Avtomatizm mexanizmi
Ishchi qorincha kardiomiotsitlaridan farqli ravishda, SA tugun hujayralarining membrana potensiali barqaror tinch holatda turmaydi.
Har bir repolyarizatsiyadan keyin membrana potensiali asta-sekin musbatlashib boradi. Bu jarayon spontan diastolik depolyarizatsiya yoki 4-faza deb ataladi.
Spontan depolyarizatsiyada HCN kanallari orqali hosil bo‘ladigan If toki, kalsiy kanallari va boshqa ion mexanizmlari qatnashadi.
Membrana potensiali taxminan −40 mV chegaraga yetganda L-tip kalsiy kanallari faollashadi. Hujayraga Ca²⁺ kirishi kuchayib, 0-faza depolyarizatsiyasi yuzaga keladi.
Shundan keyin kaliy oqimlari orqali repolyarizatsiya sodir bo‘ladi va sikl yana takrorlanadi.
SA tugun hujayralaridagi 0-faza asosan kalsiy ionlari bilan bog‘liq. Ishchi qorincha kardiomiotsitlarida esa tez depolyarizatsiya asosan natriy ionlarining hujayraga kirishi hisobiga yuzaga keladi.
Spontan diastolik depolyarizatsiya qanchalik tez sodir bo‘lsa, peysmeyker hujayra shunchalik tez impuls hosil qiladi.
Avtomatizm markazlari
Yurakda turli chastotada impuls hosil qila oladigan fiziologik peysmeyker markazlari mavjud.
| Daraja | Markaz | Taxminiy chastota (impuls/daq) |
|---|---|---|
| 1-tartib | Sinoatrial (SA) tugun, Kis–Flyak tuguni | 60–100 |
| 2-tartib | AV birikma | 40–60 |
| 3-tartib | Gis–Purkinye tizimi va qorincha peysmeykerlari | 20–40 |
Jadvaldagi ko‘rsatkichlar taxminiy. Ular yosh, vegetativ nerv tizimi faolligi, dori vositalari va boshqa fiziologik omillarga qarab o‘zgarishi mumkin.
Sog‘lom odamda normal ritmni SA tugun boshqaradi. U boshqa markazlardan tezroq impuls hosil qilgani sababli quyi peysmeykerlarning mustaqil ritmi bostiriladi.
Agar SA tugun faoliyati to‘xtasa yoki uning impulsi quyi bo‘limlarga o‘tmasa, AV birikma yoki qorincha o‘tkazuvchi tizimidan qochish ritmi yuzaga kelishi mumkin.
Bu yurakning zaxira mexanizmi hisoblanadi. Biroq quyi markazlar hosil qiladigan ritm ko‘pincha sekinroq bo‘lgani uchun yurakning minutlik qon hajmi kamayishi mumkin.
Simpatik nerv tizimi SA tugun avtomatizmini oshiradi va yurak urishini tezlashtiradi. Parasimpatik nerv tizimi, ayniqsa adashgan nerv (nervus vagus), sinus tuguni faoliyatini sekinlashtiradi.
4. O‘tkazuvchanlik
O‘tkazuvchanlik — yurakda hosil bo‘lgan elektr impulsning yurak mushagi va maxsus o‘tkazuvchi tizim bo‘ylab tarqalish xususiyatidir.
Elektr impulsning hosil bo‘lishi yurak faoliyatining faqat boshlang‘ich bosqichidir. Bo‘lmachalar va qorinchalar muvofiqlashgan holda ishlashi uchun impuls ma’lum ketma-ketlikda tarqalishi zarur.
Normal sharoitda elektr impuls quyidagi yo‘nalishda harakatlanadi: SA tugun → bo‘lmachalar → AV tugun → Gis tutami → o‘ng va chap oyoqchalar → Purkinye tolalari → qorincha miokardi.
SA tugunda hosil bo‘lgan impuls dastlab o‘ng bo‘lmacha bo‘ylab tarqaladi. Baxman tutami orqali chap bo‘lmachaga ham yetib boradi. Bo‘lmachalar depolyarizatsiyasi EKGda P tishcha sifatida qayd etiladi.
Impuls keyin AV tugunga yetadi. Bu yerda o‘tkazilish fiziologik ravishda sekinlashadi. Natijada bo‘lmachalar qisqarib, qorinchalarga qo‘shimcha qon haydash uchun vaqt oladi.
AV tugundan impuls Gis tutamiga, undan o‘ng va chap oyoqchalarga o‘tadi. Purkinye tolalari orqali qorincha miokardiga tez tarqaladi.
Qorinchalar depolyarizatsiyasi EKGda QRS kompleksi shaklida qayd etiladi.
Yurakning o‘tkazuvchi tizimi
5-rasm. Yurakning o‘tkazuvchi tizimi.
5-rasmda yurakning asosiy o‘tkazuvchi tuzilmalari ko‘rsatilgan: SA tugun, AV tugun, Gis tutami, o‘ng oyoqcha va chap oyoqchaning oldingi hamda orqa fassikulalari.
SA tugun o‘ng bo‘lmachada joylashgan bo‘lib, normal elektr impulsning boshlang‘ich manbai hisoblanadi.
AV tugun bo‘lmachalardan kelgan impulsni qabul qiladi va Gis tutamiga o‘tkazadi.
Gis tutami qorinchalararo to‘siqning yuqori qismida o‘ng va chap oyoqchalarga bo‘linadi. Oyoqchalar impulsni qorinchalarning tegishli qismlariga yetkazadi.
Bu tizimdagi o‘tkazuvchanlik buzilishi EKGda turli blokadalar ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.
Yurak va o‘tkazuvchi tizim tugunlari
6-rasm. SA tugun, AV tugun, Gis tutami va Purkinye tolalari.
6-rasmda elektr impulsning SA tugundan boshlab qorincha miokardigacha tarqalishi tasvirlangan.
SA tugun impuls hosil qiladi. Bo‘lmachalar depolyarizatsiyasidan keyin impuls AV tugunga yetadi va u yerdan Gis–Purkinye tizimiga o‘tadi.
Purkinye tolalari impulsni qorincha mushagining katta qismiga qisqa vaqt ichida yetkazadi. Natijada qorinchalar muvofiqlashgan holda depolyarizatsiyalanadi.
Agar impuls Gis oyoqchalaridan birida sekinlashsa yoki bloklansa, qorinchaning ayrim qismlari kechroq qo‘zg‘aladi. Bu QRS kompleksining kengayishi va shakli o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.
6-rasm. Yurak va o’tkazuvchi tizim: SA tugun (sinoatrial), AV tugun (atrioventrikulyar), Gis tutami, o’ng va chap oyoqchalar, Purkinye tolalari. Yozuvlar inglizcha.
Yurakning o‘tkazuvchi tizimi
7-rasm. Bo‘lmachalararo va tugunlararo o‘tkazish yo‘llari.
7-rasmda Baxman tutami, tarixiy nomlar bilan ataladigan Venkebax va Torel yo‘llari, SA tugun, AV tugun, Gis tutami va uning oyoqchalari ko‘rsatilgan.
Baxman tutami bo‘lmachalararo elektr qo‘zg‘alishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. U impulsning o‘ng bo‘lmachadan chap bo‘lmachaga tarqalishida qatnashadi.
Venkebax va Torel yo‘llari klassik anatomik tavsiflarda uchraydi. Biroq odamda ularning hammasi alohida, izolyatsiyalangan maxsus o‘tkazuvchi tutamlar ekanligi qat’iy tasdiqlanmagan. Shu sababli ushbu sxemani bo‘lmachalar bo‘ylab impuls tarqalishini tushuntiruvchi anatomik model sifatida qabul qilish kerak.
7-rasm. Yurakning o’tkazuvchi tizimi. Rasmdagi yozuvlar (rus tilida): bo’lmachalararo tutam (Baxman tutami), tugunlararo o’tkazish yo’llari (Baxman, Venkebax, Torel), SA tugun, AV tugun, AV birikma, Gis tutami, Gis tutamining o’ng oyoqchasi, chap old va chap orqa shoxlari.
O‘tkazuvchi tizimning anatomik tuzilishi
| Tuzilma | Joylashuvi | Vazifasi |
|---|---|---|
| SA tugun | O‘ng bo‘lmachaning yuqori qismida, yuqori kovak vena og‘ziga yaqin | Normal elektr impulsni hosil qiladi |
| AV tugun | O‘ng bo‘lmachaning pastki qismida, Koch uchburchagi sohasida | Impulsni fiziologik sekinlashtirib, Gis tutamiga o‘tkazadi |
| Gis tutami | AV tugunning davomi, yurak fibroz skeleti orqali o‘tib qorinchalararo to‘siqqa yo‘naladi | Impulsni o‘ng va chap oyoqchalarga yetkazadi |
| Gis oyoqchalari | Qorinchalararo to‘siq bo‘ylab tarqaladi | Impulsni tegishli qorincha bo‘limlariga o‘tkazadi |
| Purkinye tolalari | Qorincha miokardining subendokardial sohalarida keng tarqalgan | Impulsni qorincha mushagiga tez yetkazadi |
SA tugun odatda uzunchoq tuzilishga ega bo‘lib, uning o‘lchamlari individual farqlanadi.
AV tugun Koch uchburchagida joylashgan. Bu soha trikuspidal klapanning septal tavaqasi, Todaro payi va koronar sinus og‘zi bilan bog‘liq anatomik chegaralar orqali aniqlanadi.
Gis tutami AV tugundan chiqqan impulsni yurakning fibroz skeleti orqali qorinchalarga o‘tkazadi.
Chap oyoqcha odatda oldingi va orqa fassikulalarga bo‘linadi. Ayrim anatomik tavsiflarda septal fassikula ham ajratiladi.
O‘tkazuvchi tizimning qon bilan ta’minlanishi
SA tugun arteriyasi ko‘pincha o‘ng koronar arteriyadan, ayrim odamlarda esa aylanma arteriyadan chiqadi.
AV tugun arteriyasi odatda dominant koronar arteriyadan keladi. O‘ng koronar dominantlikda u ko‘pincha RCA shoxi hisoblanadi.
Gis tutami va uning oyoqchalari turli septal arteriya shoxlaridan qon oladi. Shuning uchun koronar qon oqimining buzilishi ayrim hollarda elektr o‘tkazuvchanlik buzilishlariga ham olib keladi.
Masalan, o‘tkir miokard infarktida AV blokada yoki Gis oyoqchalari blokadasi rivojlanishi mumkin.
SA va AV tugunlar simpatik hamda parasimpatik nerv tolalari orqali boshqariladi. Vegetativ nerv tizimi ularning impuls hosil qilish va o‘tkazish xususiyatlariga ta’sir ko‘rsatadi.
8-rasm. O’tkazuvchi tizim anatomiyasi (o’ng bo’lmacha kattalashtirib ko’rsatilgan). Yashil: SA tugun, AV tugun, Gis tutami va oyoqchalari. Sariq: AV tugun yaqinidagi tez va sekin o’tkazish yo’llari zonalari. To’q pushti: istmus zonasi. Rasmdagi yozuvlar rus tilida.
O‘tkazuvchi tizim anatomiyasi
8-rasm. O‘ng bo‘lmacha va AV tugun atrofidagi o‘tkazuvchi tuzilmalar.
8-rasmda o‘ng bo‘lmacha kattalashtirilgan holda tasvirlangan.
Yashil rangda SA tugun, AV tugun, Gis tutami va uning oyoqchalari ko‘rsatilgan.
Sariq rang AV tugun yaqinidagi tez va sekin o‘tkazish yo‘llari joylashgan funksional zonalarni bildiradi. Bu zonalar AV tugun re-entry taxikardiyasi (AVNRT) mexanizmini tushunishda muhim.
To‘q pushti rang bilan belgilangan istmus sohasi esa tipik bo‘lmacha titrashi (atrial flutter) mexanizmini tushunishda ahamiyatga ega.
Hozircha ushbu zonalarning anatomik joylashuvini bilish yetarli. Ularning aritmiya hosil bo‘lishidagi roli keyingi mavzularda batafsil o‘rganiladi.
9-rasm. O’tkazuvchi tizim bo’limlari (yashil rang bilan ajratilgan): SA tugun → AV tugun → Gis tutami → Gis oyoqchalari. Yozuvlar rus tilida: “Sinusovyy uzel” — sinus tugun, “AV-uzel” — AV tugun, “Puchok Gisa” — Gis tutami, “Nozhki puchka Gisa” — Gis oyoqchalari.
O‘tkazuvchi tizim bosqichma-bosqich
9-rasm. O‘tkazuvchi tizimning asosiy bo‘limlari.
9-rasmda o‘tkazuvchi tizimning asosiy bo‘limlari ketma-ket ko‘rsatilgan: SA tugun — impulsning normal boshlang‘ich manbai.
AV tugun — bo‘lmachalardan kelgan impulsni qabul qilib, uning qorinchalarga o‘tishini sekinlashtiradi.
Gis tutami — impulsni AV tugundan qorinchalarning maxsus o‘tkazuvchi tizimiga yetkazadi.
Gis oyoqchalari — impulsni o‘ng va chap qorincha tomon yo‘naltiradi.
Ushbu ketma-ketlikni bilish EKGdagi P tishcha, PR interval va QRS kompleksining qanday hosil bo‘lishini tushunishga yordam beradi.
O‘tkazish tezligi
Elektr impuls yurakning turli qismlarida har xil tezlikda tarqaladi.
| Bo‘lim | Taxminiy tezlik (sm/s) |
|---|---|
| Bo‘lmacha miokardi | 30–80 |
| AV tugun | 2–5 |
| Gis tutami va oyoqchalari | 100–150 |
| Purkinye tolalari | 300–400 |
Bu qiymatlar taxminiy bo‘lib, o‘lchash usuli va fiziologik sharoitga qarab farqlanadi.
Eng sekin o‘tkazish AV tugunda sodir bo‘ladi. Bu fiziologik kechikish bo‘lmachalar qisqarishi va qorinchalar to‘lishi uchun vaqt yaratadi.
Eng tez o‘tkazish Purkinye tizimida kuzatiladi. Bu qorinchalarning katta qismini qisqa vaqt ichida depolyarizatsiyalashga yordam beradi.
AV tugun bo‘lmachalardan juda tez kelayotgan impulslarning bir qismini o‘tkazmay, qorinchalarni haddan tashqari tez ritmdan qisman himoya qiladi.
Biroq AV tugunning barcha holatlar uchun qat’iy, o‘zgarmas maksimal o‘tkazish chastotasi mavjud emas. Bu xususiyat uning refrakterligi, vegetativ nerv tizimi va boshqa omillarga bog‘liq.
O‘tkazish tezligi
10-rasm. Yurak o‘tkazuvchi tizimining turli qismlarida impuls tarqalish tezligi.
10-rasmda elektr impulsning turli anatomik bo‘limlardan qanday tezlikda o‘tishi tasvirlangan.
Rasmni yuqoridagi jadval bilan solishtirganda AV tugundagi o‘tkazish eng sekin, Purkinye tolalaridagi o‘tkazish esa eng tez ekanini ko‘rish mumkin.
Bu farq yurakning normal elektr va mexanik faoliyati uchun zarur.
AV tugundagi kechikish bo‘lmachalar bilan qorinchalarning ketma-ket ishlashiga yordam beradi. Gis–Purkinye tizimidagi tez o‘tkazish esa qorinchalarning muvofiqlashgan qo‘zg‘alishini ta’minlaydi.
10-rasm. O’tkazuvchi tizimning turli bo’limlarida impuls tezligi.
5. Qisqa xulosa va nazorat savollari
Xulosa
Yurak to‘rtta kamera va to‘rtta klapandan tashkil topgan. Uning devori endokard, miokard va epikard qavatlaridan iborat. Perikard esa yurakni tashqaridan o‘rab turadi.
Yurak mushagini o‘ng va chap koronar arteriyalar qon bilan ta’minlaydi. Chap qorincha koronar qon oqimi asosan diastola vaqtida sodir bo‘ladi.
Yurakning normal elektr impulsi SA tugunda hosil bo‘ladi. Uning fiziologik ritm chastotasi odatda 60–100 impuls/daq atrofida bo‘ladi.
AV birikma taxminan 40–60 impuls/daq, qorincha o‘tkazuvchi tizimi esa 20–40 impuls/daq chastotada zaxira ritm hosil qilishi mumkin.
Elektr impuls SA tugundan bo‘lmachalarga, AV tugunga, Gis tutamiga, oyoqchalarga va Purkinye tolalariga tarqaladi.
O‘tkazish AV tugunda eng sekin, Purkinye tolalarida esa eng tez sodir bo‘ladi.
EKGda P tishcha bo‘lmachalar depolyarizatsiyasini, QRS kompleksi qorinchalar depolyarizatsiyasini, T tishcha esa qorinchalar repolyarizatsiyasini aks ettiradi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.