EKG tishchalari, segment va intervallari
Elektrokardiogramma yurakning elektr faoliyatini aks ettiruvchi grafik yozuvdir. Unda turli shakldagi tishchalar, segmentlar va intervallar mavjud. Ularning har biri yurakda sodir bo‘layotgan elektr jarayonlarning ma’lum bosqichiga mos keladi.
Oldingi mavzularda yurak elektr impulsi qanday hosil bo‘lishi, o‘tkazuvchi tizim bo‘ylab qanday tarqalishi va 12 ta EKG tarmog‘i orqali qanday qayd etilishi o‘rganildi.
Endi EKG yozuvidagi har bir elementning kelib chiqishi, normal ko‘rsatkichlari va diagnostik ahamiyatini ko‘rib chiqamiz.
EKGni to‘g‘ri tahlil qilish uchun uchta asosiy savolga javob bera olish kerak:
- Bu tishcha yoki interval yurakdagi qaysi elektr jarayonni aks ettiradi?
- Uning normal davomiyligi, amplitudasi va shakli qanday?
- Ushbu ko‘rsatkich o‘zgarsa, qanday fiziologik yoki patologik jarayon haqida o‘ylash mumkin?
1-rasm. Normal EKG: P, Q, R, S, T tishchalari, QRS kompleksi, PR (PQ) va ST segmentlari, PR va QT intervallari.
1-rasmda normal EKGning asosiy elementlari ko‘rsatilgan.
Yurakning har bir normal elektr sikli odatda P tishchadan boshlanadi. Undan keyin PR segmenti, QRS kompleksi, ST segmenti va T tishcha keladi. Ba’zi odamlarda T tishchadan keyin kichik U tishcha ham ko‘rinishi mumkin.
P tishcha bo‘lmachalar depolyarizatsiyasini, QRS kompleksi qorinchalar depolyarizatsiyasini, T tishcha esa qorinchalar repolyarizatsiyasini aks ettiradi.
Ushbu elementlarning vaqt bo‘yicha joylashuvi yurakning elektr faoliyati tartibli kechayotganini baholashga yordam beradi.
2-rasm. Katakli qog’ozdagi normal EKG: P — bo’lmachalar qo’zg’alishi, QRS — qorinchalar qo’zg’alishining boshlanishi, T — qorinchalar tiklanishi. Gorizontal o’q — vaqt (soniya), vertikal o’q — kuchlanish (mV).
2-rasmda EKG egri chizig‘i maxsus katakli qog‘ozda tasvirlangan.
EKG qog‘ozining gorizontal yo‘nalishi vaqtni, vertikal yo‘nalishi esa elektr potensiallar farqini bildiradi.
Standart yozuv tezligi 25 mm/s bo‘lganda bitta kichik katakning eni 0,04 soniyaga, beshta kichik katakdan tashkil topgan katta katak esa 0,20 soniyaga teng.
Standart kalibrlashda 10 mm vertikal balandlik 1 mV kuchlanishga mos keladi.
Demak, EKGdagi har bir tishchaning davomiyligi va balandligini kataklar yordamida o‘lchash mumkin.
1. Tishcha, segment va interval nima?
EKG egri chizig‘i bir necha tarkibiy qismdan iborat. Ularni bir-biridan farqlash EKGni o‘qishning dastlabki bosqichidir.
Tishcha — EKG yozuvidagi elektr faollik natijasida hosil bo‘ladigan musbat yoki manfiy og‘ish.
Segment — EKGning ikki belgilangan nuqtasi orasidagi qism. U odatda tishchalarni o‘z ichiga olmaydi. Segment har doim mutlaqo gorizontal bo‘lishi shart emas.
Interval — EKGdagi ikki belgilangan vaqt nuqtasi orasidagi davr. U bitta yoki bir nechta tishcha va segmentni o‘z ichiga olishi mumkin.
Izoelektrik chiziq (izoliniya) — elektr potensiallar farqi sezilarli darajada qayd etilmayotgan davrga mos keladigan asosiy chiziq.
EKGda bazal chiziqni baholash uchun ko‘pincha TP segmentidan foydalaniladi. Ayrim holatlarda PR segmenti ham taqqoslash nuqtasi sifatida ishlatiladi.
| Element | Boshlanishi va tugashi | Asosiy ahamiyati |
|---|---|---|
| P tishcha | P boshlanishidan P oxirigacha | Bo‘lmachalar depolyarizatsiyasi |
| PR segment | P oxiridan QRS boshlanishigacha | AV o‘tkazilish davrining bir qismi |
| PR interval | P boshlanishidan QRS boshlanishigacha | Bo‘lmachalardan qorinchalarga elektr o‘tkazilish vaqti |
| QRS kompleksi | QRS boshlanishidan oxirigacha | Qorinchalar depolyarizatsiyasi |
| ST segment | QRS oxiridan T boshlanishigacha | Qorinchalar depolyarizatsiyalangan davrining muhim qismi |
| QT interval | QRS boshlanishidan T oxirigacha | Qorinchalar depolyarizatsiyasi va repolyarizatsiyasining umumiy davomiyligi |
| RR interval | Bir R cho‘qqisidan keyingi R cho‘qqisigacha | Yurak urish chastotasi va ritmini baholash |
3-rasm. EKG dagi tishchalar, segmentlar va intervallar (P–P, R–R, P–Q, Q–T, Q–U, T–P intervallari; P–Q va S–T segmentlari; QRS kompleksi). Rasmdagi ruscha “интервал”, “сегмент”, “комплекс” — interval, segment, kompleks.
3-rasmda EKGning turli elementlari boshlanish va tugash nuqtalari bilan ko‘rsatilgan.
P–P interval ketma-ket ikki P tishcha orasidagi vaqtni, R–R interval esa ketma-ket ikki R tishcha orasidagi vaqtni bildiradi.
PR interval P tishchaning boshlanishidan QRS kompleksining boshlanishigacha o‘lchanadi.
QT interval QRS kompleksining boshlanishidan T tishchaning oxirigacha davom etadi.
Bu farqlarni bilish muhim, chunki EKG tahlilida intervalni noto‘g‘ri nuqtadan boshlab o‘lchash diagnostik xatoga olib kelishi mumkin.
4-rasm. EKG tishchalari va intervallari davomiyligini katakchalarda o’lchash: 1 mm (kichik katak) = 0,04 s, 5 mm (katta katak) = 0,2 s.
4-rasmda EKG elementlarining davomiyligini kataklar yordamida o‘lchash ko‘rsatilgan.
Yozuv tezligi 25 mm/s bo‘lganda:
| Katak | Vaqt |
|---|---|
| 1 ta kichik katak (1 mm) | 0,04 s |
| 2 ta kichik katak | 0,08 s |
| 3 ta kichik katak | 0,12 s |
| 5 ta kichik katak (1 katta katak) | 0,20 s |
| 25 ta kichik katak | 1,00 s |
Masalan, PR interval 4 ta kichik katakni egallasa, uning davomiyligi: 4 × 0,04 = 0,16 s Bu kattalar uchun normal PR interval doirasiga kiradi.
Agar apparat tezligi 50 mm/s ga o‘zgartirilsa, bitta kichik katak 0,02 soniyaga teng bo‘ladi. Shuning uchun EKGni o‘lchashdan oldin yozuv tezligi va kalibrlash ko‘rsatkichlarini tekshirish kerak.
2. P tishcha va PR (PQ) segmenti
P tishcha
P tishcha — bo‘lmachalar depolyarizatsiyasining EKGdagi ifodasidir.
Normal sharoitda elektr impuls SA tugunda hosil bo‘ladi. U dastlab o‘ng bo‘lmacha bo‘ylab, keyin chap bo‘lmacha bo‘ylab tarqaladi.
O‘ng va chap bo‘lmachalarning elektr faolligi bir-biriga qo‘shilib, EKGda bitta P tishcha hosil qiladi.
Shuning uchun P tishcha ikki bo‘lmachaning umumiy depolyarizatsiyasini aks ettiradi.
Kattalarda normal P tishchaning davomiyligi odatda 0,12 soniyadan qisqa bo‘ladi. II tarmoqdagi amplitudasi ko‘pincha 2,5 mm dan oshmaydi.
P tishcha normal sinus ritmida odatda I va II tarmoqlarda musbat, aVR tarmog‘ida esa manfiy bo‘ladi.
5-rasm. P tishcha: o’ng va chap bo’lmachalar qo’zg’alishining yig’indisi (P wave = atrial depolarisation). Qo’zg’alish SA tugundan boshlanib, bo’lmachalar bo’ylab tarqaladi.
5-rasmda P tishchaning bo‘lmachalardagi elektr impuls tarqalishi natijasida hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan.
Elektr impuls SA tugundan chiqib, o‘ng bo‘lmacha bo‘ylab tarqaladi. Keyin chap bo‘lmacha depolyarizatsiyasi davom etadi.
Bu jarayonlar bir-birini qisman qoplagani sababli normal EKGda odatda alohida ikkita P tishcha emas, bitta umumiy P tishcha kuzatiladi.
P tishchaning kengayishi yoki shaklining o‘zgarishi bo‘lmachalar elektr faolligidagi buzilishlarni ko‘rsatishi mumkin. Biroq bunday o‘zgarishlar asosida bo‘lmacha kattalashganini har doim aniq tasdiqlab bo‘lmaydi.
PR (PQ) segmenti
PR segmenti P tishchaning oxiridan QRS kompleksining boshlanishigacha bo‘lgan qismdir.
Bu davrda elektr impuls AV tugun va Gis–Purkinye tizimining boshlang‘ich qismlari orqali qorinchalarga yetib boradi.
AV tugunda impulsning o‘tkazilishi fiziologik ravishda sekinlashadi.
Buning ahamiyati shundaki, bo‘lmachalar qorinchalardan oldin qisqaradi va ularning to‘lishiga qo‘shimcha yordam beradi.
Bu hodisani patologik AV blokada bilan adashtirmaslik kerak. AV tugundagi fiziologik kechikish normal yurak faoliyatining bir qismidir.
PR interval
PR interval P tishchaning boshlanishidan QRS kompleksining boshlanishigacha o‘lchanadi.
U bo‘lmachalar depolyarizatsiyasi boshlanishidan qorinchalar depolyarizatsiyasi boshlanishigacha bo‘lgan vaqtni bildiradi.
Kattalarda odatiy PR interval: 0,12–0,20 s 25 mm/s tezlikda bu 3–5 ta kichik katakka teng.
PR intervalning uzayishi AV o‘tkazilish sekinlashganini ko‘rsatishi mumkin. Qisqa PR interval esa ayrim holatlarda qo‘shimcha o‘tkazish yo‘li yoki boshqa elektr o‘tkazilish xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi.
Bolalarda PR interval yosh va yurak urish chastotasiga qarab kattalarnikidan qisqaroq bo‘lishi mumkin.
6-rasm. PR intervali: P tishcha boshidan QRS kompleksi boshigacha (PR interval). Normada 0,12–0,20 s, ya’ni 3–5 kichik katak.
6-rasmda PR interval P tishchaning boshlanishidan QRS kompleksining boshlanishigacha o‘lchanishi tasvirlangan.
Masalan, PR interval 0,16 soniya bo‘lsa, bu 25 mm/s tezlikda 4 ta kichik katakka teng.
PR intervalni o‘lchashda faqat P tishcha oxiridan keyingi to‘g‘ri chiziqni emas, P tishchaning o‘zini ham hisobga olish kerak.
7-rasm. P–Q segmenti: qo’zg’alish AV tugundan o’tib, qorinchalarga yetib borguncha bo’lgan vaqt. Ruscha “сегмент” — segment.
7-rasmda bo‘lmachalar depolyarizatsiyasidan keyin elektr impulsning AV tugun orqali qorinchalarga o‘tishi ko‘rsatilgan.
PR segment vaqtida elektr impuls o‘tkazuvchi tizim bo‘ylab harakatlanadi, lekin uning tana yuzasida hosil qiladigan elektr potensiallar farqi odatda juda kichik bo‘ladi.
Shu sababli PR segment ko‘pincha izoelektrik chiziqqa yaqin ko‘rinadi.
3. QRS kompleksi
QRS kompleksi qorinchalar depolyarizatsiyasini aks ettiradi.
Elektr impuls AV tugundan Gis tutamiga, undan o‘ng va chap oyoqchalarga, so‘ng Purkinye tolalariga tarqaladi.
Natijada qorinchalar miokardining katta qismi qisqa vaqt ichida depolyarizatsiyalanadi.
Qorinchalar mushak massasi bo‘lmachalarnikidan katta bo‘lgani sababli QRS kompleksi odatda P tishchadan balandroq amplitudaga ega.
Kattalarda QRS davomiyligi odatda 0,06–0,10 soniya atrofida bo‘ladi. Klinik baholashda 0,12 soniya yoki undan uzun QRS kengaygan deb hisoblanadi.
Q, R va S tishchalar
QRS kompleksining tarkibidagi tishchalar ularning musbat yoki manfiy yo‘nalishiga qarab nomlanadi.
- Q tishcha — QRS kompleksidagi birinchi musbat tishchadan oldin keladigan manfiy og‘ish.
- R tishcha — QRS kompleksidagi birinchi musbat og‘ish.
- S tishcha — R tishchadan keyin keladigan manfiy og‘ish.
QRS kompleksida uchala tishchaning ham bo‘lishi shart emas.
Masalan, ayrim tarmoqlarda qR, RS, rS yoki QS shakli kuzatilishi mumkin.
8-rasm. QRS kompleksining tishchalari: Q — R dan oldingi birinchi manfiy tishcha, R — birinchi musbat tishcha, S — R dan keyingi manfiy tishcha. Qorinchalar qo’zg’alishi (ventricular depolarisation).
8-rasmda QRS kompleksining tarkibiy qismlari tasvirlangan.
Q tishcha birinchi manfiy og‘ish, R tishcha birinchi musbat og‘ish, S tishcha esa R dan keyingi manfiy og‘ish hisoblanadi.
Bu nomlash elektr jarayonning aniq anatomik bosqichini emas, EKG egri chizig‘ining shaklini bildiradi.
Masalan, har bir Q tishcha faqat qorinchalararo to‘siq depolyarizatsiyasidan hosil bo‘ladi, deb bo‘lmaydi.
9-rasm. QRS kompleksining turli shakllari: qR, Rs, RS, QS, rSR’ va boshqalar. Katta harf — katta tishcha, kichik harf — kichik tishcha.
9-rasmda QRS kompleksining turli ko‘rinishlari berilgan.
Katta harflar nisbatan katta amplitudali, kichik harflar esa kichik amplitudali tishchalarni bildiradi.
Masalan, rS shaklida kichik musbat r tishcha va undan keyin chuqurroq S tishcha mavjud.
RS shaklida musbat R va manfiy S tishchalari aniq ko‘rinadi.
QS shaklida esa musbat R tishcha mavjud emas, butun kompleks manfiy yo‘nalishda bo‘ladi.
rSR′ shaklida birinchi kichik r tishchadan keyin S va ikkinchi musbat R′ tishcha kuzatiladi.
Bu ko‘rinish ayrim normal variantlarda ham, o‘tkazuvchanlik buzilishlarida ham uchrashi mumkin.
QRS tishchalarining diagnostik ahamiyati
| Element | Asosiy tushuncha | Baholashdagi muhim jihat |
|---|---|---|
| Q tishcha | QRSdagi R dan oldingi manfiy og‘ish | Kengligi, chuqurligi va qaysi tarmoqda mavjudligi |
| R tishcha | Birinchi musbat og‘ish | Amplitudasi, progressiyasi va tarmoqlar bo‘yicha taqsimlanishi |
| S tishcha | R dan keyingi manfiy og‘ish | Chuqurligi, davomiyligi va boshqa tishchalar bilan nisbati |
| QRS kompleksi | Qorinchalar depolyarizatsiyasi | Umumiy davomiyligi, elektr o‘qi va morfologiyasi |
Q, R va S tishchalarning amplitudasi barcha tarmoqlarda bir xil bo‘lmaydi. Shuning uchun bitta umumiy amplituda chegarasini barcha tarmoqlarga qo‘llash to‘g‘ri emas.
Patologik Q tishcha
Ayrim tarmoqlarda kichik fiziologik Q tishcha normal holatda ham uchraydi.
Masalan, I, aVL, V5 va V6 tarmoqlarida kichik septal q tishcha bo‘lishi mumkin.
Patologik Q tishchani baholashda uning davomiyligi, chuqurligi, tarmoqlarning anatomik mosligi va klinik holat hisobga olinadi.
Keng va chuqur Q tishcha oldin o‘tkazilgan miokard infarkti belgisi bo‘lishi mumkin. Biroq har qanday chuqur Q tishcha infarktni anglatmaydi. Ayrim normal variantlar, kardiomiopatiyalar va elektr o‘q o‘zgarishlari ham Q tishcha ko‘rinishiga ta’sir qiladi.
10-rasm. Qorinchalararo to’siqning (septum) chapdan o’ngga qo’zg’alishi kichik septal Q tishchani hosil qiladi; keyin qorinchalar erkin devori qo’zg’aladi (R tishcha).
10-rasmda qorinchalararo to‘siqning dastlabki depolyarizatsiyasi ko‘rsatilgan.
Normal sharoitda qorinchalararo to‘siqning boshlang‘ich depolyarizatsiyasi ko‘pincha chapdan o‘ngga yo‘naladi.
Bu elektr vektor chap lateral tarmoqlardan uzoqlashgani sababli I, aVL, V5 va V6 tarmoqlarida kichik q tishcha hosil bo‘lishi mumkin.
Keyin qorinchalar miokardining katta qismi depolyarizatsiyalanib, QRS kompleksining asosiy qismini hosil qiladi.
4. ST segmenti
ST segmenti QRS kompleksining oxiridan T tishchaning boshlanishigacha bo‘lgan davrdir.
QRS kompleksi tugaydigan va ST segment boshlanadigan nuqta J nuqta deb ataladi.
ST segment davomida qorincha miokardining katta qismi depolyarizatsiyalangan holatda bo‘ladi. Bu davr hujayra harakat potensialining plato fazasi bilan bog‘liq.
Normal sharoitda ST segment ko‘pincha izoelektrik chiziqqa yaqin joylashadi.
Biroq ST segment mutlaqo to‘g‘ri va har doim nol chiziqda bo‘lishi shart emas. Yosh, jins, EKG tarmog‘i va individual fiziologik xususiyatlarga qarab normal variantlar mavjud.
11-rasm. ST segmenti: QRS oxiridagi J nuqtadan T tishcha boshigacha bo’lgan izoelektrik qism (ST segment). Normada izoliniya bilan bir sathda yotadi.
11-rasmda ST segment QRS kompleksi tugagan nuqtadan T tishcha boshlanishigacha davom etishi ko‘rsatilgan.
ST segmentning ko‘tarilishi yoki pasayishi miokard ishemiyasi va boshqa patologik holatlarda kuzatilishi mumkin.
Lekin ST segmentdagi har qanday o‘zgarish miokard infarktini anglatmaydi.
Masalan, ST ko‘tarilishi erta repolyarizatsiya, perikardit va ayrim boshqa holatlarda ham uchraydi.
O‘tkir koronar sindromga shubha qilinganda ST o‘zgarishlari tegishli tarmoqlarda, belgilangan diagnostik mezonlar asosida va klinik holat bilan birga baholanadi. Shunchaki barcha tarmoqlar uchun «1 mm dan oshsa infarkt» degan qoida yetarli emas.
5. T va U tishchalar
T tishcha
T tishcha qorinchalar repolyarizatsiyasini aks ettiradi.
Depolyarizatsiyadan keyin kardiomiotsitlarning membrana potensiali asta-sekin tinch holatdagi qiymatiga qaytadi.
Bu jarayon yurakning turli qismlarida bir vaqtda boshlanmaydi va bir xil tezlikda kechmaydi.
Shu sababli repolyarizatsiya natijasida tana yuzasida elektr potensiallar farqi hosil bo‘ladi va EKGda T tishcha qayd etiladi.
Normal T tishcha odatda silliq va asimmetrik shaklda bo‘ladi. Ko‘pincha uning ko‘tariluvchi qismi sekinroq, tushuvchi qismi esa tikroq bo‘ladi.
T tishchaning yo‘nalishi EKG tarmog‘iga va yoshga bog‘liq.
Kattalarda I, II va V3–V6 tarmoqlarda T tishcha odatda musbat, aVR da esa manfiy bo‘ladi. III, aVL, aVF va V1–V2 tarmoqlarida normal variantlar ko‘proq uchraydi.
12-rasm. T tishcha — qorinchalar tiklanishi (ventricular repolarisation). Normada T tishcha asimmetrik: ko’tarilish tizza sekin, tushish tizza tezroq.
12-rasmda T tishchaning qorinchalar repolyarizatsiyasi bilan bog‘liqligi ko‘rsatilgan.
T tishchaning balandligi, shakli va yo‘nalishi diagnostik ahamiyatga ega.
Masalan, giperkaliemiyada ayrim hollarda baland, uchli T tishchalar paydo bo‘lishi mumkin.
Miokard ishemiyasida esa T tishchaning inversiyasi yoki boshqa morfologik o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin.
Biroq bu belgilar alohida holda aniq tashxis qo‘yish uchun yetarli emas.
U tishcha
U tishcha T tishchadan keyin paydo bo‘ladigan kichik to‘lqindir.
U barcha EKG yozuvlarida ko‘rinavermaydi.
U tishchaning aniq kelib chiqish mexanizmi to‘liq aniqlanmagan. Uning hosil bo‘lishini tushuntirish uchun kech repolyarizatsiya va boshqa elektrofiziologik mexanizmlar taklif qilingan.
Normal U tishcha ko‘pincha kichik, musbat va T tishcha bilan bir xil yo‘nalishda bo‘ladi.
U tishcha gipokaliemiyada yaqqolroq ko‘rinishi mumkin. Shuningdek, ayrim bradikardiya holatlarida ham sezilarli bo‘ladi.
13-rasm. P, QRS, T va U tishchalar, T–P va QRST oraliqlari. Ruscha “дп”, “лп” — o’ng va chap bo’lmacha qismlari.
13-rasmda yurakning elektr sikli ketma-ket ko‘rsatilgan.
P tishcha bo‘lmachalar depolyarizatsiyasini bildiradi.
QRS kompleksi qorinchalar depolyarizatsiyasini aks ettiradi.
T tishcha qorinchalar repolyarizatsiyasi bilan bog‘liq.
U tishcha esa T tishchadan keyin paydo bo‘lishi mumkin.
Shuni hisobga olish kerakki, bo‘lmachalar repolyarizatsiyasi ham mavjud, ammo uning elektr signali odatda QRS kompleksi bilan ustma-ust tushgani sababli alohida tishcha sifatida ko‘rinmaydi.
14-rasm. U tishcha — T tishchadan keyin paydo bo’ladigan kichik musbat to’lqin (U wave). Kelib chiqishi to’liq aniq emas; gipokaliemiyada kattalashadi.
14-rasmda T tishchadan keyin kichik U tishcha ko‘rsatilgan.
U tishcha ayniqsa gipokaliemiyada kattalashishi mumkin. Bunday holatda T tishcha yassilanishi, ST segment pasayishi va T–U chegarasining noaniqlashishi ham kuzatilishi mumkin.
U tishchani T tishchaning oxiri bilan adashtirish QT intervalini noto‘g‘ri o‘lchashga olib kelishi mumkin.
6. Intervallar va ularning me’yorlari
EKG intervallari elektr jarayonlarning davomiyligini baholash uchun ishlatiladi.
Ularni to‘g‘ri o‘lchash ritm va o‘tkazuvchanlik buzilishlarini aniqlashda muhim.
Asosiy intervallar
| Interval | O‘lchash chegarasi | Kattalarda odatiy qiymat yoki talqin |
|---|---|---|
| PR (PQ) | P boshlanishidan QRS boshlanishigacha | 0,12–0,20 s |
| QRS davomiyligi | QRS boshlanishidan oxirigacha | Odatda 0,06–0,10 s; ≥0,12 s kengaygan |
| QT | QRS boshlanishidan T oxirigacha | Yurak urish chastotasiga bog‘liq; QTc bilan baholanadi |
| RR | Bir R cho‘qqisidan keyingi R cho‘qqisigacha | Yurak urish chastotasi va ritmga bog‘liq |
| PP | Bir P boshlanishidan keyingi P boshlanishigacha | Bo‘lmachalar ritmini baholashda ishlatiladi |
| TP | T oxiridan keyingi P boshlanishigacha | Elektr bazal chiziqni baholashda foydali |
Bu me’yorlar asosan kattalar uchun berilgan. Bolalarda yurak urish tezligi yuqoriroq va ayrim intervallar qisqaroq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun pediatrik EKG yoshga mos me’yorlar asosida baholanadi.
RR interval va yurak urish chastotasi
RR interval ketma-ket ikki R tishcha orasidagi vaqtni bildiradi.
Agar yurak ritmi muntazam bo‘lsa, yurak urish chastotasini quyidagi formula yordamida hisoblash mumkin: YUCH = 60/(RR (soniya)) Masalan, RR interval 0,8 soniya bo‘lsa: YUCH = 60/0,8 = 75 marta/daq 25 mm/s tezlikda bir katta katak 0,2 soniyaga teng.
Shuning uchun muntazam ritmda R tishchalar orasidagi katta kataklar soniga qarab quyidagi formuladan foydalanish mumkin: YUCH = 300/(katta kataklar soni) Masalan, ikki R tishcha orasida 4 ta katta katak bo‘lsa, yurak urish chastotasi 75 marta/daq bo‘ladi.
Notekis ritmda esa bitta RR intervalga asoslanib hisoblash yetarli emas. Bunday holatda uzoqroq yozuvdagi o‘rtacha yurak urish chastotasi baholanadi.
QT interval
QT interval qorinchalar depolyarizatsiyasi boshlanishidan repolyarizatsiya tugashigacha bo‘lgan davrni bildiradi.
U QRS kompleksining boshlanishidan T tishchaning oxirigacha o‘lchanadi.
QT interval yurak urish chastotasiga bog‘liq: yurak tez urganda odatda qisqaradi, sekin urganda esa uzayadi.
Shuning uchun QTni baholashda ko‘pincha yurak urish chastotasiga tuzatilgan QT — QTc ishlatiladi.
Bazett formulasi:
QTc = QT/√RR
Bu yerda QT va RR soniyalarda olinadi.
Masalan, QT = 0,36 s va RR = 0,8 s bo‘lsa: QTc = 0,36/√0,8 ≈ 0,402 s Ya’ni QTc taxminan 402 ms bo‘ladi.
Bazett formulasi yuqori va past yurak urish chastotalarida xatoga moyil. Klinik amaliyotda Fridericia kabi boshqa tuzatish formulalari ham qo‘llanadi.
QTcning uzayishi ayrim dori vositalari, elektrolit buzilishlari va tug‘ma kanalopatiyalarda kuzatilishi mumkin. Bunday holatlarda xavfli qorincha aritmiyalari ehtimoli ortadi.
15-rasm. QT intervali: QRS boshidan T tishcha oxirigacha (QT interval) — qorinchalar depolyarizatsiyasi va repolyarizatsiyasining umumiy vaqti.
15-rasmda QT intervalning boshlanish va tugash nuqtalari ko‘rsatilgan.
QT interval QRS kompleksining boshlanishidan boshlanadi va T tishchaning oxirida tugaydi.
T tishcha oxirini aniqlash ba’zan qiyin bo‘lishi mumkin. Ayniqsa T tishcha yassi bo‘lsa yoki undan keyin U tishcha aniq ko‘rinsa, QTni ehtiyotkorlik bilan o‘lchash kerak.
QT intervalning klinik ahamiyati shundaki, u qorinchalarning umumiy elektr faolligi davomiyligini aks ettiradi.
7. Qisqa xulosa
EKGning asosiy elementlari P tishcha, QRS kompleksi, ST segment, T tishcha va turli intervallardan iborat.
P tishcha bo‘lmachalar depolyarizatsiyasini, QRS kompleksi qorinchalar depolyarizatsiyasini, T tishcha esa qorinchalar repolyarizatsiyasini aks ettiradi.
PR interval bo‘lmachalar depolyarizatsiyasi boshlanishidan qorinchalar depolyarizatsiyasi boshlanishigacha bo‘lgan vaqtni bildiradi. Kattalarda odatda 0,12–0,20 soniya davom etadi.
QRS kompleksi kattalarda odatda 0,06–0,10 soniya davom etadi. 0,12 soniya yoki undan uzun QRS kengaygan deb baholanadi.
ST segment QRS oxiridan T boshlanishigacha davom etadi. Undagi o‘zgarishlar klinik holat va EKG tarmoqlari bo‘yicha baholanishi kerak.
QT interval qorinchalarning depolyarizatsiyasi va repolyarizatsiyasi umumiy davomiyligini bildiradi. U yurak urish chastotasiga bog‘liq bo‘lgani uchun QTc bilan baholanadi.
U tishcha T tishchadan keyin paydo bo‘lishi mumkin va ayrim elektrolit buzilishlarida yaqqolroq ko‘rinadi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.