Yurak nuqsonlarida EKG (mitral, aorta, tug'ma)
1. Yurak nuqsonlarida EKGning ahamiyati
Yurak nuqsonlari klapanlarning torayishi yoki yetishmovchiligi, shuningdek yurak va yirik qon tomirlarning tug‘ma anatomik o‘zgarishlari bilan bog‘liq kasalliklardir.
Yurak nuqsonlarida EKG anatomik nuqsonning o‘zini bevosita ko‘rsatmaydi. U nuqson natijasida yuzaga kelgan elektr va funksional o‘zgarishlarni aks ettiradi.
Masalan, mitral stenozda chap bo‘lmacha bosimi ortadi. Vaqt o‘tishi bilan chap bo‘lmacha kengayishi va bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi rivojlanishi mumkin.
EKG aynan shu o‘zgarishlarni aniqlashga yordam beradi.
EKGda nimalar baholanadi?
- P tishcha — bo‘lmachalar elektr faolligi.
- QRS — qorinchalarning depolyarizatsiyasi va gipertrofiya belgilari.
- Elektr o‘q — qorincha yuklamasining yo‘nalishi.
- ST–T — ikkilamchi repolyarizatsiya o‘zgarishlari.
- Ritm — fibrillyatsiya, ekstrasistoliya va o‘tkazuvchanlik buzilishlari.
Muhim: yurak nuqsonini aniqlash va uning og‘irligini baholashda exokardiografiya asosiy tekshiruvlardan biridir. Normal EKG yurak nuqsonini inkor etmaydi.
2. Mitral stenoz
Mitral stenoz — chap bo‘lmacha bilan chap qorincha orasidagi mitral klapan teshigining torayishi.
Normal holatda diastola vaqtida qon chap bo‘lmachadan chap qorinchaga erkin o‘tadi.
Mitral stenozda bu jarayon qiyinlashadi.
Chap bo‘lmacha qonni toraygan teshikdan o‘tkazish uchun yuqoriroq bosim hosil qiladi.
Natijada:
- Chap bo‘lmacha bosimi ortadi.
- Chap bo‘lmacha kengayishi mumkin.
- O‘pka venalarida bosim ortadi.
- O‘pka gipertenziyasi rivojlanishi mumkin.
- Keyinchalik o‘ng qorincha yuklamasi ortadi.
EKG belgilari
P-mitrale — chap bo‘lmacha elektr anomaliyasiga mos keladigan P tishcha o‘zgarishi.
II tarmoqda P tishcha kengayib, ikki o‘rkachli ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin.
V1 tarmoqda ikki fazali P tishchaning terminal manfiy qismi keng va chuqur bo‘lishi mumkin.
Lekin P-mitrale atamasi tarixiy bo‘lib, bunday EKG belgilari chap bo‘lmachaning anatomik kengayishini har doim isbotlamaydi.
O‘ng qorincha yuklamasi
Mitral stenoz og‘irlashib, o‘pka gipertenziyasi rivojlansa:
- QRS elektr o‘qi o‘ngga og‘ishi.
- V1 da R tishcha ortishi.
- O‘ng qorincha strain belgilari kuzatilishi mumkin.
Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi
Mitral stenozning muhim ritm asoratlaridan biri bo‘lmachalar fibrillyatsiyasidir.
EKGda aniq P tishchalar yo‘qoladi, R–R intervallari tartibsizlashadi.
Mitral stenoz bilan bog‘liq fibrillyatsiyada tromboembolik xavf muhim klinik masaladir.
1-rasm. Mitral nuqson natijasida chap bo’lmacha kengayishi (o’zbekcha va ruscha yozuvlar): “Правое предсердие” — o’ng bo’lmacha; “Левое предсердие” — chap bo’lmacha; “Правый желудочек” — o’ng qorincha; “Левый желудочек” — chap qorincha; “Аорта” — aorta. O’ngdagi EKG da I, aVL va V5–V6 tarmoqlarida ikki o’rkachli, kengaygan P tishchalar ko’rinadi.
3. Mitral yetishmovchilik
Mitral yetishmovchilikda sistola vaqtida qonning bir qismi chap qorinchadan chap bo‘lmachaga qaytadi.
Bu regurgitatsiya deyiladi.
Surunkali og‘ir mitral yetishmovchilikda chap bo‘lmacha va chap qorincha hajm yuklamasiga uchraydi.
EKG belgilari
- Chap bo‘lmacha elektr anomaliyasi.
- Chap qorincha gipertrofiyasiga mos yuqori QRS voltaji.
- Ayrim bemorlarda lateral ST–T o‘zgarishlari.
- Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi.
Mitral yetishmovchilikning dastlabki bosqichlarida EKG normal bo‘lishi mumkin.
2-rasm. P-mitrale mexanizmi (o’zbekcha izoh va ruscha yozuvlar). Tepada — “Возбуждение правого предсердия” — o’ng bo’lmacha qo’zg’alishi, “Возбуждение левого предсердия” — chap bo’lmacha qo’zg’alishi; “Норма” — me’yor, “Pₙ” — normal P tishcha; pastda — “Гипертрофия левого предсердия” — chap bo’lmacha gipertrofiyasi, “P-mitrale”. Pastki sxemada chap bo’lmacha qo’zg’alishi kechikib, o’ng bo’lmacha qo’zg’alishi bilan ajralib qoladi va P tishcha kengayib, ikki o’rkachli bo’ladi (“P = 0,14 s”). O’ngda — I, II, III, aVR, aVL, aVF tarmoqlarida P-mitrale.
3-rasm. O’ng qorincha gipertrofiyasi (ruscha yozuvlar): “Гипертрофия правого желудочка” — o’ng qorincha gipertrofiyasi; “Механизм” — mexanizm; “Изменения на ЭКГ” — EKG dagi o’zgarishlar (elektr o’qining o’ngga og’ishi, V1 da baland R, V5–V6 da chuqur S, “P-pulmonale”); “Этиология” — sabablar (tug’ma nuqsonlar, mitral klapan nuqsonlari, o’pka gipertenziyasi, Fallo tetradasi, o’pka arteriyasi stenozi); “Лечение” — davo; “50 мм/с” — qog’oz tezligi 50 mm/s.
Mitral stenoz va yetishmovchilikni taqqoslash
| Belgi | Mitral stenoz | Mitral yetishmovchilik |
|---|---|---|
| Asosiy gemodinamik buzilish | Diastolik oqimga to‘siq | Sistolik regurgitatsiya |
| Chap bo‘lmacha | Bosim yuklamasi | Hajm yuklamasi |
| Chap qorincha | Odatda asosiy yuklama kamerasi emas | Hajm yuklamasi |
| O‘ng qorincha | O‘pka gipertenziyasida yuklanadi | Og‘ir, uzoq davom etgan holatlarda yuklanishi mumkin |
| Ritm buzilishi | Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi | Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi |
4. Aorta stenozi
Aorta stenozi — chap qorinchadan aortaga qon chiqadigan teshikning torayishi.
Chap qorincha qonni toraygan klapan orqali haydash uchun yuqori bosim hosil qiladi.
Bu bosim yuklamasi deyiladi.
Uzoq davom etgan bosim yuklamasi chap qorincha gipertrofiyasiga olib kelishi mumkin.
EKG belgilari
- Chap qorincha gipertrofiyasiga mos yuqori QRS voltaji.
- Lateral tarmoqlarda ST depressiyasi.
- I, aVL, V5–V6 da T inversiyasi.
- Ayrim hollarda chap bo‘lmacha elektr anomaliyasi.
Chap qorincha strain ko‘rinishi
Chap qorincha strain ko‘rinishida yuqori QRS voltaji fonida ST segment pastga siljishi va T tishcha manfiylashishi mumkin.
Bu o‘zgarishlar odatda chap qorincha bosim yuklamasi bilan bog‘liq.
Ammo strain ko‘rinishi faqat aorta stenoziga xos emas.
Arterial gipertenziya va boshqa holatlarda ham kuzatilishi mumkin.
4-rasm. Chap qorincha gipertrofiyasi (ruscha yozuvlar): “Гипертрофия левого желудочка” — chap qorincha gipertrofiyasi; “Индексы гипертрофии левого желудочка” — chap qorincha gipertrofiyasi indekslari (Sokolov–Layon: S V1 + R V5 yoki V6 > 3,5 mV; Kornell va Lyuis indekslari; Romxilt–Estes balli); “Этиология” — sabablar: gipertoniya, aorta nuqsonlari, aorta og’zi stenozi, mitral yetishmovchiligi, gipertrofik kardiomiopatiya; “Дифференциальный диагноз” — differensial tashxis (infarkt, kardiomiopatiya, perikardit, dori ta’siri); “Лечение” — davo.
5. Aorta yetishmovchiligi
Aorta yetishmovchiligida diastola vaqtida qonning bir qismi aortadan chap qorinchaga qaytadi.
Natijada chap qorincha ortiqcha hajmdagi qon bilan to‘ladi.
Surunkali holatda chap qorincha kengayishi va gipertrofiyasi rivojlanishi mumkin.
EKG belgilari
- Chap qorincha gipertrofiyasiga mos QRS voltaji.
- Chap bo‘lmacha elektr anomaliyasi.
- Ayrim hollarda ST–T o‘zgarishlari.
- Kasallik rivojlanganida ritm buzilishlari.
Aorta yetishmovchiligining og‘irligini faqat EKGdan aniqlab bo‘lmaydi.
5-rasm. Chap qorincha gipertrofiyasi EKG si va o’ng qorincha gipertrofiyasi sxemasi (o’zbekcha yozuvlar): yuqorida — “Чап қоринча гипертрофияси” — chap qorincha gipertrofiyasi: V1–V2 da chuqur S, V5–V6 da baland R; pastda — “Ўнг қоринча гипертрофияси” — o’ng qorincha gipertrofiyasi: sabablari — surunkali o’pka kasalliklari (o’pka yuragi — “cor pulmonale”), mitral stenoz va boshqalar.
Aorta stenoz va yetishmovchilikni farqlash
| Xususiyat | Aorta stenozi | Aorta yetishmovchiligi |
|---|---|---|
| Asosiy yuklama | Bosim | Hajm |
| Chap qorincha | Konsentrik gipertrofiya rivojlanishi mumkin | Dilatatsiya va eksentrik gipertrofiya rivojlanishi mumkin |
| EKG | LVH, ba’zan strain | LVH, ba’zan ST–T o‘zgarishi |
| Asosiy tashxis usuli | Exokardiografiya | Exokardiografiya |
6. Tug‘ma yurak nuqsonlarida EKG
Tug‘ma yurak nuqsonlari homila rivojlanishi davomida yurak yoki yirik tomirlarning shakllanishi buzilishi natijasida yuzaga keladi.
EKG ko‘rinishi nuqsonning turi, qon oqimi yo‘nalishi, shunt hajmi, o‘pka tomir qarshiligi va bemorning yoshiga bog‘liq.
Bolalarda EKGni baholashda kattalar me’yorlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash mumkin emas.
Masalan, yangi tug‘ilgan chaqaloqda o‘ng qorincha elektr ustunligi fiziologik bo‘lishi mumkin.
7. Bo‘lmachalararo to‘siq nuqsoni — ASD
ASD — o‘ng va chap bo‘lmachalar orasidagi to‘siqda patologik teshik mavjudligi.
Ko‘p hollarda qon chap bo‘lmachadan o‘ng bo‘lmachaga o‘tadi.
Natijada o‘ng bo‘lmacha va o‘ng qorincha hajm yuklamasiga uchraydi.
6-rasm. Bo’lmachalararo to’siq nuqsonining anatomik joylashuvi (inglizcha yozuvlar): “Superior sinus venosus” — yuqori sinus venosus tipi (yuqori kovak venasi oldida); “Secundum” — ikkilamchi tip (oval chuqurcha sohasi, eng ko’p uchraydi); “Primum” — birlamchi tip (AV klapanlar yaqinida); “Inferior sinus venosus” — pastki sinus venosus tipi; “Coronary sinus” — koronar sinus; “SVC” — yuqori kovak vena; “IVC” — pastki kovak vena; “RA” — o’ng bo’lmacha; “RV” — o’ng qorincha; “PA” — o’pka arteriyasi; “Ao” — aorta.
EKG belgilari
Secundum ASDda:
- QRS o‘qining o‘ngga og‘ishi mumkin.
- V1 da rSr′ ko‘rinishi uchrashi mumkin.
- O‘ng qorincha yuklamasi belgilari bo‘lishi mumkin.
Primum ASDda esa chapga og‘gan QRS elektr o‘qi ko‘proq xos bo‘lishi mumkin.
Muhim: ASDning barcha turlarida elektr o‘q o‘ngga og‘adi degan qoida noto‘g‘ri.
Nima uchun rSr′ paydo bo‘ladi?
O‘ng qorincha hajm yuklamasi uning depolyarizatsiya xususiyatlarini o‘zgartirishi mumkin.
V1 tarmoqda terminal musbat r′ paydo bo‘ladi.
Bu ko‘rinish to‘liq o‘ng Gis oyoqchasi blokadasi bilan bir xil emas.
8. Qorinchalararo to‘siq nuqsoni — VSD
VSD — chap va o‘ng qorinchalar orasidagi to‘siqda teshik mavjudligi.
Gemodinamik jihatdan ahamiyatli VSDda qon ko‘pincha chap qorinchadan o‘ng qorinchaga o‘tadi.
Bu o‘pka qon oqimini oshiradi.
Qon o‘pkadan chap bo‘lmacha va chap qorinchaga qaytib kelgani sababli, ayniqsa katta shuntda chap yurak bo‘limlari hajm yuklamasiga uchrashi mumkin.
EKG belgilari
Kichik VSDda EKG normal bo‘lishi mumkin.
Katta VSDda:
- Chap qorincha gipertrofiyasi belgilari.
- Ikki qorincha gipertrofiyasi belgilari.
- O‘pka gipertenziyasi rivojlansa o‘ng qorincha ustunligi kuzatilishi mumkin.
EKG ko‘rinishi nuqsonning gemodinamik bosqichiga bog‘liq.
7-rasm. Qorinchalararo to’siq nuqsonining anatomik joylashuvi (inglizcha yozuvlar): “Inlet VSD” — kirish qismi nuqsoni; “Supracristal” — kristadan yuqori; “Perimembranous” — membranoz atrofi nuqsoni (eng ko’p uchraydi); “Muscular VSD” — mushak qismidagi nuqson.
8-rasm. “Katz–Wachtel phenomenon” — Ketz–Vaxtel hodisasi (inglizcha yozuv): “biventricular hypertrophy” — ikki qorincha gipertrofiyasi; strelka V2–V4 tarmoqlaridagi baland R va chuqur S (bir vaqtda ikkala qorincha voltaji oshgan) ni ko’rsatadi.
9. Ochiq arterial yo‘l — PDA
Homila davrida arterial yo‘l aorta bilan o‘pka arteriyasini bog‘laydi.
Tug‘ilgandan keyin u odatda funksional va keyinchalik anatomik yopiladi.
Agar arterial yo‘l ochiq qolsa, PDA rivojlanadi.
Ko‘p hollarda qon aortadan o‘pka arteriyasiga o‘tadi.
EKG belgilari
Kichik PDAda EKG normal bo‘lishi mumkin.
Gemodinamik jihatdan katta PDAda:
- Chap qorincha hajm yuklamasi.
- Chap bo‘lmacha elektr anomaliyasi.
- O‘pka gipertenziyasi rivojlansa o‘ng qorincha yuklamasi kuzatilishi mumkin.
10. Fallo tetradasi
Fallo tetradasi to‘rtta asosiy anatomik o‘zgarishdan tashkil topadi:
- Qorinchalararo to‘siq nuqsoni.
- O‘ng qorincha chiqish yo‘lining torayishi.
- Aortaning qorinchalararo to‘siq ustida joylashishi.
- O‘ng qorincha gipertrofiyasi.
EKG belgilari
Klassik operatsiya qilinmagan Fallo tetradasida:
- O‘ng qorincha gipertrofiyasi.
- QRS elektr o‘qining o‘ngga og‘ishi.
- V1 da baland R tishcha.
- Ayrim hollarda o‘ng bo‘lmacha elektr anomaliyasi kuzatilishi mumkin.
Operatsiyadan keyingi bemorlarda esa EKG boshqacha bo‘lishi mumkin.
Masalan, o‘ng Gis oyoqchasi blokadasi va qorincha aritmiyalari kuzatilishi mumkin.
Shuning uchun operatsiya qilingan Fallo tetradasida EKGni baholashda jarrohlik tarixi muhim.
9-rasm. Fallo tetradasi tuzatilgandan keyingi bemorning EKG si (inglizcha yozuv): “Right bundle branch block with QRS duration 180 ms” — QRS davomiyligi 180 ms bo’lgan o’ng taqa blokadasi. Bunday keng QRS qorincha aritmiyasi xavfini oshiradi.
10-rasm. Tug’ma yurak nuqsonlarida aritmiyalar (inglizcha yozuvlar): “SA node” — sinus tugun (“Sinus node dysfunction” — sinus tugun disfunksiyasi, “Ectopic atrial rhythm” — ektopik bo’lmacha ritmi, “Junctional rhythm” — tutashuv ritmi — sinus venosus ASD, D-TGA (D-ko’chish) va Fontan operatsiyasidan keyin); “AV node” — AV tugun (“L-TGA” — L-ko’chish: 1-, 2- va 3-darajali AV blok); “Accessory pathway” — qo’shimcha yo’l (“Ebstein anomaly” — Ebshteyn anomaliyasi, “Preexcitation” — preekssitatsiya, delta tishcha); “Bundle branch” — taqa (“Tetralogy of Fallot” — Fallo tetradasi: “Right bundle branch block” — o’ng taqa blokadasi V1 da).
11. Yurak nuqsonlarini umumlashtirish
| Nuqson | Asosiy yuklama | EKGda mumkin bo‘lgan belgi |
|---|---|---|
| Mitral stenoz | Chap bo‘lmacha, keyinchalik o‘ng qorincha | P-mitrale, AF, RVH |
| Mitral yetishmovchilik | Chap bo‘lmacha va chap qorincha | LA anomaliyasi, LVH |
| Aorta stenozi | Chap qorincha bosim yuklamasi | LVH, lateral strain |
| Aorta yetishmovchiligi | Chap qorincha hajm yuklamasi | LVH |
| ASD | O‘ng yurak hajm yuklamasi | rSr′, o‘q o‘zgarishi |
| VSD | Shuntga bog‘liq, ko‘pincha chap yurak hajm yuklamasi | LVH yoki ikki qorincha gipertrofiyasi |
| PDA | Chap yurak hajm yuklamasi | LVH |
| Fallo tetradasi | O‘ng qorincha bosim yuklamasi | RVH, o‘ng o‘q |
LA — chap bo‘lmacha; LVH — chap qorincha gipertrofiyasi; RVH — o‘ng qorincha gipertrofiyasi; AF — bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi.
12. Amaliy diagnostika algoritmi
- Bemorning yoshi va klinik belgilarini aniqlang.
- EKGda ritmni baholang.
- P tishcha shaklini tekshiring.
- QRS elektr o‘qini aniqlang.
- Qorincha gipertrofiyasi mezonlarini baholang.
- ST–T o‘zgarishlarini tekshiring.
- Oldingi EKG mavjud bo‘lsa, solishtiring.
- Exokardiografiya natijasi bilan bog‘lang.
Xulosa
Yurak nuqsonlarida EKG asosan bo‘lmacha va qorincha yuklamasi, ritm hamda o‘tkazuvchanlik buzilishlarini ko‘rsatadi.
Mitral stenozda chap bo‘lmacha elektr anomaliyasi va keyinchalik o‘ng qorincha yuklamasi, aorta stenozida esa chap qorincha bosim yuklamasi muhim.
Tug‘ma yurak nuqsonlarida EKG ko‘rinishi bemorning yoshiga va gemodinamik holatiga bog‘liq.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.