Neonatologiya — 22 mavzu

1. Yangi tug‘ilgan chaqaloqni baholash va tasniflash

Neonatal davrlar

Neonatal davr: tug‘ilgandan 28-kungacha. Erta neonatal: 0–6 kun; kech neonatal: 7–27 kun. Perinatal davr: xalqaro statistik mezonda homiladorlikning 22-haftasidan tug‘ilgandan keyingi 7 to‘liq kungacha (ayrim milliy mezonlarda 28-haftadan). Postneonatal davr: 28-kundan bir yoshgacha. Go‘daklik: tug‘ilgandan bir yoshgacha.

Homiladorlik muddatiga ko‘ra

• O‘ta chala: 28 haftadan kam.
• Juda chala: 28 hafta 0 kundan 31 hafta 6 kungacha.
• O‘rtacha chala: 32 hafta 0 kundan 33 hafta 6 kungacha.
• Kech chala: 34 hafta 0 kundan 36 hafta 6 kungacha.
• Erta muddatida: 37 hafta 0 kundan 38 hafta 6 kungacha.
• To‘liq muddatida: 39 hafta 0 kundan 40 hafta 6 kungacha.
• Kech muddatida: 41 hafta 0 kundan 41 hafta 6 kungacha.
• Muddati o‘tgan: 42 hafta va undan ortiq.

Ballard va Dubovits baholash usullari

Homiladorlik muddati noma’lum bo‘lganda jismoniy belgilar — teri qalinligi, tovon burmalari, ko‘krak bezi, quloq suprasi, jinsiy a’zolar va lanugo; asab-mushak belgilar — tana holati, kvadrat oyna, qo‘lning qayta bukilishi, tizza osti burchagi, sharf belgisi va tovonni quloqqa yaqinlashtirish sinamasi baholanadi.

Vaznga ko‘ra

• Kam vaznli: 2500 g dan kam; juda kam: 1500 g dan kam; o‘ta kam: 1000 g dan kam.
• Makrosomiya: amaliyotda 4000 yoki 4500 g dan yuqori mezonlar qo‘llanadi.
• SGA: 10-persentildan past; AGA: 10–90-persentil; LGA: 90-persentildan yuqori.

Homila o‘sishining cheklanishi (FGR) faqat tug‘ilish vazni bilan emas, antenatal o‘sish ko‘rsatkichlari bilan baholanadi.

Ko‘riklar

Birinchi ko‘rik tug‘ruq zalida nafas, yurak urishi, harorat, rang va tonusni baholaydi. Ikkinchi to‘liq ko‘rik dastlabki 24 soatda, keyingisi chiqarilishidan oldin o‘tkaziladi. Zaruratda takrorlanadi.

2. Tana a’zolarini fizik tekshirish va xastalik belgilari

Bosh, yuz va bo‘yin

Yuz asimmetriyasi og‘iz burchagini pastga tortuvchi mushak yetishmovchiligi yoki yuz nervi shikastlanishida kuzatiladi. Myobius sindromi yuz nervi va ba’zan ko‘z harakatlantiruvchi nervlar tug‘ma buzilishi bilan kechadi. Tug‘ruqdagi bir tomonlama yuz falajida bola yig‘laganda og‘zi sog‘lom tomonga qiyshayadi.

Bo‘yindagi hosilalar: tug‘ma buqoq, limfatik malformatsiya (kistoz gigroma), to‘sh-o‘mrov-so‘rg‘ichsimon mushak fibroziga bog‘liq qiyshiq bo‘yin. Qanotsimon bo‘yin Terner va boshqa sindromlarda uchraydi.

Ko‘z

Qizil refleks sinamasi ikkala ko‘zda bajariladi. Oq qorachiq (leykokoriya), refleks yo‘qligi yoki asimmetriyasi tug‘ma katarakta, retinoblastoma kabi holatlarni istisno qilish uchun shoshilinch oftalmologik tekshiruv talab qiladi. Tug‘ma glaukoma: yosh oqishi, fotofobiya, shox parda xiralashishi, ko‘z kattalashishi. Epikantus boshqa dismorfik belgilar bilan birga baholanadi.

Og‘iz, burun, quloq

Ankiloglossiya emishga xalaqit bersa funksional baholashdan so‘ng frenotomiya ko‘rib chiqiladi; albatta 7–8 oygacha kutish shart emas. Epshteyn marvaridlari — zararsiz keratinli tanglay kistalari; ranula — til osti shilliqli kistasi. Ikki tomonlama xoana atreziyasida bola tinch holatda ko‘karib, yig‘laganda yaxshilanishi mumkin. Burundan qonli-yiringli ajralma tug‘ma sifilisda ham uchraydi. Past joylashgan quloq suprasi boshqa anomaliyalar bilan birga tekshiriladi.

Liqildoqlar

Old liqildoq o‘lchami turlicha, odatda dastlabki ikki yil ichida yopiladi. Bo‘rtish meningit yoki intrakranial bosim ortishida; cho‘kish suvsizlanishda bo‘lishi mumkin. Orqa liqildoq kichikroq, odatda dastlabki oylarda yopiladi. Kraniotabes — suyakning bosilganda botishi; raxit va boshqa holatlarda uchraydi. Kech yopilish: gipotireoz, raxit, gidrosefaliya, Daun sindromi, suyak kasalliklari. Kraniosinostoz — kalla choklarining erta bitishi.

3. Boshdagi tug‘ruq asoratlari va shishlarining qiyosiy farqlari

Kefalogematoma

Kalla suyagi usti pardasi ostiga qon to‘planishi. Odatda tepa suyagi sohasida bo‘ladi, kalla choklaridan o‘tmaydi va bitta suyak bilan chegaralanadi. Qon parchalanishi sariqlikka sabab bo‘lishi mumkin. Odatda haftalar–oylar ichida so‘riladi; odatiy punksiya infeksiya xavfi sabab tavsiya etilmaydi.

Tug‘ruq shishi (caput succedaneum)

Bosh terisi ostidagi yumshoq to‘qimalar shishi. Kalla choklari va o‘rta chiziqdan o‘tadi, yumshoq bo‘ladi va ko‘pincha bir necha kun ichida yo‘qoladi.

Subgaleal qon quyilishi

Galea aponevrotikasi ostiga qon yig‘iladi, barcha choklardan o‘tib bosh bo‘ylab tarqalishi mumkin. Bosh aylanasining kattalashishi, oqarish, taxikardiya, arterial bosim tushishi va gemorragik shok kuzatiladi. Hayot uchun xavfli shoshilinch holat.

Qiyoslash

Belgi	Kefalogematoma	Tug‘ruq shishi	Subgaleal qon
Qatlam	Suyak usti pardasi osti	Teri osti	Galea osti
Choklardan o‘tadi	Yo‘q	Ha	Ha
Asorat	Sariqlik, anemiya	Odatda kam	Og‘ir qon yo‘qotish, shok
Yondashuv	Kuzatish	Kuzatish	Shoshilinch intensiv yordam

4. Teri qoplamlari: me’yoriy va xastalik belgilari

Fiziologik belgilar

Yetuk chaqaloq terisi odatda pushti; chala tug‘ilganda yupqa, qizil, yaltiroq. Akrotsianoz — qo‘l-oyoq panjalarining ko‘karishi — dastlabki davrda kuzatilishi mumkin, ammo til va markaziy shilliq qavat ko‘karishi me’yor emas.

Xavfli belgilar

Sklerema neonatorum — teri osti yog‘ to‘qimasining qattiqlashishi; og‘ir sepsis yoki shokda uchraydi va intensiv yordam talab qiladi. Sharob rangli dog‘ — kapillyar malformatsiya; yuzdagi ayrim joylashuvlari Shturge–Veber sindromi, glaukoma va tutqanoqlar bilan bog‘liq.

Odatda zararsiz o‘zgarishlar

• Toksik eritema: qizil dog‘lar orasidagi papula va pustulalar; dastlabki kunlarda boshlanib o‘z-o‘zidan yo‘qoladi, odatda kaft-tovonni zararlamaydi; pustulada eozinofillar bo‘lishi mumkin.
• Nevus simplex («losos dog‘i»): ensa, peshona, qovoqlardagi pushti-qizil tomir dog‘i; yuzdagisi ko‘pincha oqaradi.
• Cutis marmorata: sovuqda terining to‘rsimon marmarlanishi, isitilganda kamayadi.
• Arlekin rang o‘zgarishi: tananing bir yarmi qizil, ikkinchisi oq; o‘tkinchi vazomotor hodisa.
• Miliya: yuzdagi mayda oq keratinli kistalar, davolash talab qilmaydi.
• Tug‘ma dermal melanotsitoz: ko‘pincha dumg‘aza va dumbadagi ko‘kimtir-kulrang dog‘lar; bolalikda oqarishi mumkin.

5. Ichki a’zolar va asab tizimi ko‘riklari

Nafas va yurak

Tinch holatdagi nafas chastotasi odatda 30–60/min. Nafas yetishmovchiligi: >60/min taxipnoe, ingrash, burun qanotlari kerilishi, qovurg‘alararo tortilish, markaziy sianoz, apnoe. Yurak urishi holatga qarab o‘zgaradi; tinch holatda ko‘pincha 100–160/min. Davomli juda tez ritm supraventrikulyar taxikardiyani ko‘rsatishi mumkin. Son arteriyasi pulsining sustligi aorta koarktatsiyasiga shubha uyg‘otadi.

Kindik va qorin

Me’yorda kindikda 2 arteriya va 1 vena. Bitta kindik arteriyasi bo‘lsa boshqa anomaliyalar baholanadi. Kindik qoldig‘ining kech tushishi va takroriy infeksiyalar leykotsit adgeziyasi buzilishini tekshirishga sabab bo‘lishi mumkin.

Omfalotsele: kindik halqasi orqali a’zolar parda ichida tashqariga chiqadi; yurak va xromosoma anomaliyalari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Gastroshizis: odatda kindik o‘ng tomonidagi qorin devori nuqsonidan ichaklar pardasiz chiqadi; suyuqlik va issiqlik yo‘qotish xavfi yuqori.

Tug‘ma reflekslar

• Moro: odatda 4–6 oyda so‘nadi; bir tomonlama yo‘qligi o‘mrov sinishi yoki nerv shikastiga ishora qiladi.
• Kaft bilan ushlash: 4–6 oy.
• Oyoq panjasi bilan ushlash: 9–12 oy.
• Asimmetrik tonik bo‘yin refleksi: 4–6 oy.
• Qidirish: 3–4 oy; emish keyinchalik ixtiyoriy boshqaruvga o‘tadi.

Reflekslarning yo‘qligi, assimetrikligi yoki uzoq saqlanishi nevrologik baholashni talab qiladi.

6. Tug‘ruq zalida chaqaloq holatini Apgar shkalasida baholash

Apgar tug‘ilgandan keyingi moslashuvni baholaydi; odatda 1- va 5-daqiqada, 5-daqiqadagi baho 7 dan past bo‘lsa keyin ham takrorlanadi.

Belgi	0 ball	1 ball	2 ball
Teri rangi	Oq yoki ko‘k	Gavda pushti, panjalar ko‘k	Butun tana pushti
Yurak urishi	Yo‘q	<100/min	≥100/min
Ta’sirga javob	Yo‘q	Yuzini burishtiradi	Yig‘laydi, yo‘taladi
Mushak tonusi	Bo‘sh	Biroz bukilgan	Faol
Nafas	Yo‘q	Sust, notekis	Yaxshi, yig‘laydi

Baholash

7–10 ball — odatda qoniqarli moslashuv; 4–6 — o‘rtacha buzilish; 0–3 — og‘ir buzilish. Reanimatsiya Apgar natijasini kutmasdan nafas, gasping va yurak urishiga qarab boshlanadi.

Birlamchi parvarish

Issiqlikni saqlash, quritish, tana haroratini 36,5–37,5 °C da ushlash. K vitamini profilaktikasi: odatda yetuk bolaga 1 mg fitomenadion mushak ichiga, kichik vaznlilarga mahalliy protokol bo‘yicha. Ko‘z infeksiyasi profilaktikasi mahalliy ko‘rsatmaga muvofiq. Gepatit B vaksinasi odatda 24 soatda; <2000 g bolalarda onaning HBsAg holati va emlash protokoli hisobga olinadi.

7. Homila suvi miqdorining buzilishi

Oligogidramnion

Amniotik suyuqlikning kamayishi. Homiladorlikning ikkinchi yarmida uning muhim manbasi homila siydigidir.

Sabablar: qog‘onoq pardasi yorilishi, yo‘ldosh yetishmovchiligi, homila o‘sish cheklanishi, ikki tomonlama buyrak ageneziyasi, siydik yo‘li obstruksiyasi, ayrim renin–angiotenzin tizimi dorilari va nosteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlar.

Asoratlar: homila tana qismlari deformatsiyasi, kindik tizimchasi siqilishi, ayniqsa erta va og‘ir holatlarda o‘pka gipoplaziyasi.

Poligidramnion

Amniotik suyuqlikning ortishi. Sabablar: qizilo‘ngach yoki o‘n ikki barmoqli ichak atreziyasi, anensefaliya, onadagi diabet, homila anemiyasi va istisqosi, ko‘p homilali homiladorlik asoratlari.

Asoratlar: muddatidan oldin tug‘ruq, homila noto‘g‘ri joylashuvi va tug‘ruq xavflari. Baholash ultratovush tekshiruvi va sababga yo‘naltirilgan diagnostikaga asoslanadi.

8. Egizak homiladorlik va egizaklararo qon almashinuvi sindromi

TTTS umumiy yo‘ldoshli egizaklarda yo‘ldosh tomirlari orqali muvozanatsiz qon almashinuvi natijasida yuzaga keladi.

Donor egizak

Qon aylanish hajmi kamayadi, buyrak perfuziyasi va siydik ajralishi pasayadi, oligogidramnion, o‘sish cheklanishi va og‘ir gemodinamik buzilishlar kuzatilishi mumkin.

Retsipiyent egizak

Qon hajmi ortadi, poliuriya va poligidramnion yuzaga keladi, yurak hajm yuklamasi va disfunksiyasi, og‘ir holatda homila istisqosi paydo bo‘lishi mumkin.

Tashxis va davolash

TTTS asosan prenatal ultratovush belgilari bo‘yicha aniqlanadi. Gemoglobin 5 g/dl yoki vazn 20% farqi majburiy tashxis mezoni emas. Egizaklar anemiya–polisitemiya ketma-ketligi (TAPS) alohida sindrom. Homiladorlik muddati va bosqichiga qarab fetoskopik lazer koagulyatsiyasi, kuzatuv va boshqa usullar tanlanadi.

9. Homiladorlikda teratogen ta’sir ko‘rsatuvchi moddalar va dorilar

Teratogenlar homila rivojlanishida anatomik yoki funksional buzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Xavf homiladorlik haftasi, doza va davomiylikka bog‘liq.

Modda	Asosiy xavflar
Alkogol	Fetal alkogol spektri buzilishlari, mikrotsefaliya, o‘sish va ney rivojlanish buzilishlari
Izotretinoin	Quloq, yuz, yurak va markaziy asab tizimi og‘ir nuqsonlari
Valproat	Nerv naychasi nuqsonlari va ney rivojlanish buzilishlari
Karbamazepin	Ayrim tug‘ma nuqsonlar xavfi ortishi
Kaptopril, enalapril	Ayniqsa II–III trimestrda homila buyragi shikasti va oligogidramnion
Ibuprofen, indometasin	Homila buyragi disfunksiyasi, oligogidramnion, arterial yo‘l torayishi
Tetratsiklin	Ayrim muddatlarda tish va suyak rivojlanishiga ta’sir
Varfarin	Embriopatiya, skelet va asab tizimi nuqsonlari, qon ketishi
Litiy	Yurak nuqsonlari xavfining ortishi

Muhim farq: past dozali aspirin ayrim akusherlik ko‘rsatmalarida profilaktika uchun qo‘llanadi; uni boshqa nosteroid preparatlar bilan bir xil xavf sifatida baholab bo‘lmaydi. Homilador ayol dori vositalarini shifokor bilan kelishmasdan boshlamasligi yoki to‘xtatmasligi kerak.

10. Chala tug‘ilgan chaqaloqlarning o‘ziga xos kasalliklari

Yetilmaganlik oqibatlari

Gipoglikemiya, gipotermiya, gipokalsiyemiya, elektrolit buzilishlari, suyuqlik yo‘qotish va oziqlanish qiyinlashuvi kuzatilishi mumkin.

Oltita muhim kasallik

1. Respirator distress sindromi.

2. Ochiq arterial yo‘l.

3. Chala tug‘ilganlar retinopatiyasi.

4. Intraventrikulyar qon quyilishi.

5. Nekrotik enterokolit.

6. Bronxopulmonar displaziya.

Nekrotik enterokolit (NEK)

Ichak devorining og‘ir yallig‘lanishi va nekrozi. Xavflar: chala tug‘ilish, ichak qon aylanishi buzilishi, mikrobiota o‘zgarishi, og‘ir kasalliklar. Ona suti xavfni kamaytiradi.

Bell I: qorin dam bo‘lishi, ovqatni yomon ko‘tarish, axlatda qon. Bell II: rentgenda ichak devorida gaz (pnevmatoz), ba’zan portal venada gaz. Bell III: shok, peritonit, koagulopatiya, ayrim hollarda perforatsiya va erkin gaz.

Davolash: enteral oziqlantirishni vaqtincha to‘xtatish, zond bilan dekompressiya, tomir orqali suyuqlik va parenteral oziqlantirish, antibiotiklar, monitoring; perforatsiya yoki boshqa ko‘rsatmalarda jarrohlik. Antibiotik davomiyligi individual belgilanadi.

Retinopatiya

To‘r parda tomirlarining patologik rivojlanishi. Xavflar: kichik gestatsion yosh, kam vazn, kislorodning beqaror berilishi, og‘ir neonatal holatlar. Skrining ko‘pincha ≤1500 g va 30–32 haftagacha tug‘ilganlarda, mahalliy protokolga ko‘ra bajariladi. Davolash: kuzatuv, lazer, ayrim hollarda anti-VEGF va jarrohlik. 85–92% saturatsiya barcha chala bolalar uchun universal maqsad emas; ko‘plab protokollarda stabilizatsiyadan so‘ng taxminan 90–95% qo‘llanadi.

11. Qandli diabeti bor ona bolasi

Patogenez

Onadagi glyukoza yo‘ldosh orqali homilaga o‘tadi, homila oshqozon osti bezi ko‘p insulin ishlab chiqaradi. Fetal giperinsulinizm yog‘ to‘qimalari va ayrim a’zolar o‘sishini kuchaytirib makrosomiyaga olib kelishi mumkin.

Tug‘ruqdan keyingi gipoglikemiya

Kindik kesilgach onadan glyukoza kelishi to‘xtaydi, ammo chaqaloq insulini yuqori qoladi. Qaltirash, emmaslik, gipotoniya, apnoe, gipotermiya va tutqanoq kuzatilishi mumkin. Xavf guruhida glyukoza muntazam tekshiriladi.

Boshqa asoratlar

• Respirator distress sindromi, hatto muddatida tug‘ilganlarda.
• Gipokalsiyemiya va gipomagnezemiya.
• Polisitemiya va giperbilirubinemiya.
• Gipertrofik kardiomiopatiya, ayniqsa qorinchalararo to‘siq qalinlashishi.
• Tug‘ma yurak nuqsonlari va kaudal regressiya sindromi.

Makrosomiya barcha diabetli onalar bolalarida uchramaydi; xavf glyukemik nazorat va boshqa omillarga bog‘liq.

12. Chaqaloqlarning nafas olish tizimi kasalliklari

O‘tkinchi taxipnoe (TTN)

Homila o‘pkasidagi suyuqlik sekin so‘riladi; ko‘proq tug‘ruq boshlanmasdan kesarcha kesishda. Taxipnoe, yengil tortilish, ba’zan kislorodga ehtiyoj. Rentgenda perihilar belgilar va yoriqlarda suyuqlik. Ko‘pincha 24–72 soatda tuzaladi; yordam — kuzatuv, zaruratda kislorod/nafasni qo‘llab-quvvatlash.

Mekoniy aspiratsiyasi

Mekoniyli suv nafas yo‘llariga kirib obstruksiya, kimyoviy pnevmonit, surfaktant buzilishi va o‘pka gipertenziyasiga sabab bo‘ladi. Rentgenda notekis infiltratlar va ortiqcha havolanish; pnevmotoraks xavfi. Mekoniy borligi uchun har bir chaqaloqda muntazam traxeya aspiratsiyasi bajarilmaydi.

Respirator distress sindromi (RDS)

Surfaktant yetishmovchiligi sabab alveolalar kollapsga uchraydi, o‘pka cho‘ziluvchanligi pasayadi. Belgilar: erta taxipnoe, ingrash, burun qanoti kerilishi, qovurg‘alararo tortilish, gipoksemiya. Rentgenda «xira oyna», mayda donador tasvir va havo bronxogrammalari.

Davolash: issiqlik, CPAP, titrlangan kislorod, ko‘rsatmada surfaktant; og‘ir holatda ventilyatsiya. Muddatidan oldin tug‘ruq xavfida antenatal kortikosteroidlar akusherlik protokoli bo‘yicha beriladi.

Tug‘ma diafragma churrasi

Diafragma nuqsonidan ichak yoki jigar ko‘krakka chiqadi; o‘pka gipoplaziyasi, o‘pka gipertenziyasi, qayiqsimon qorin. Niqob orqali musbat bosimli ventilyatsiyadan imkon qadar saqlanadi, chunki ichak shishadi. Mutaxassis traxeya intubatsiyasi, oshqozon dekompressiyasi va jarrohlik davolashni tashkil qiladi.

13. Tug‘ruq jarohatlari va nerv falajliklari

O‘mrov suyagi sinishi

Tug‘ruq bilan bog‘liq eng ko‘p suyak sinishlaridan. Qo‘l harakati kamayadi, og‘riq va shish, Moro refleksi assimetrik bo‘ladi; keyinchalik suyak qadoq sezilishi mumkin. Ko‘pincha konservativ davolash bilan yaxshi bitadi.

Erb–Dyushen falajligi

Yelka nerv chigalining yuqori qismi — asosan C5–C6 — zararlanadi. Yelka adduksiya va ichki rotatsiyada, tirsak bukilishi sust, bilak pronatsiyada; qo‘l osilib turadi. Moro refleksi zararlangan tomonda pasayadi, kaft ushlash refleksi odatda saqlanadi.

Klumpke falajligi

Asosan C8–T1 tolalari shikastlanadi. Panja va barmoqlar harakati hamda ushlash refleksi buziladi; og‘ir holatda tirnoqsimon panja rivojlanadi.

Gorner sindromi

T1 simpatik tolalari shikastlanganda ptoz, mioz, ba’zan yuz terlashining kamayishi.

Yuz nervi falaji

Tug‘ruqdagi mexanik bosilishdan keyin bola yig‘laganda yuz bir tomonga qiyshayadi. Yengil holatlar ko‘pincha haftalar davomida tiklanadi. Zaruratda nevrologik va oftalmologik kuzatuv o‘tkaziladi.

14. Bosh miyaga qon quyilishi va oq modda shikastlanishi

Intraventrikulyar qon quyilishi (IVH)

Chala tug‘ilganlarda germinal matriks tomirlari mo‘rtligi sabab dastlabki kunlarda yuzaga keladi. Asosiy tekshiruv — bosh miya ultratovushi.

I daraja: germinal matriks qon quyilishi. II: qorincha ichiga o‘tadi, kengayish yo‘q. III: qorincha kengayishi bilan. Tarixiy IV daraja zamonaviy tasnifda ko‘pincha alohida periventrikulyar gemorragik infarkt deb baholanadi.

Asoratlar

Postgemorragik qorincha kengayishi, gidrosefaliya, harakat va ney rivojlanish buzilishi, bolalar serebral falaji. Bosh aylanasini, qorinchalar hajmini va nevrologik holatni dinamik kuzatish muhim.

Periventrikulyar leykomalyatsiya

Miya qorinchalari atrofidagi oq moddaning ishemik-yallig‘lanishli shikastlanishi. Chala tug‘ilganlarda ko‘proq uchraydi; ayniqsa oyoqlarda spastiklik bilan kechuvchi serebral falaj xavfini oshiradi. Barcha zararlangan bolalarda bu asorat rivojlanishi shart emas.

15. Chaqaloqlar sariqligi va uning asoratlari

Bilirubin almashinuvi

Eritrotsitlar parchalanganda kon’yugatsiyalanmagan bilirubin hosil bo‘ladi, albumin bilan jigarga boradi, UGT1A1 fermenti yordamida kon’yugatsiyalanib o‘t orqali ichakka chiqariladi. Chaqaloqlarda eritrotsitlarning tez aylanishi, ferment yetilmaganligi va enterohepatik qayta so‘rilish sariqlikka moyillikni oshiradi.

Patologik sariqlikdan shubha

Dastlabki 24 soatda sariqlik, bilirubinning tez ko‘tarilishi, gemoliz, emmaslik, to‘q siydik, oqargan axlat, uzoq davom etish yoki to‘g‘ri bilirubin ortishi tekshiruv talab qiladi. Fototerapiya chegarasi universal 12 yoki 14 mg/dl emas: bolaning soatlardagi yoshi, gestatsion muddati va neyrotoksiklik xavfiga qarab nomogrammada belgilanadi.

Irsiy sindromlar

Jilber: UGT1A1 faoliyatining yengil pasayishi. Krigler–Najjar I: ferment faoliyati deyarli yo‘q, og‘ir giperbilirubinemiya. II: qisman faoliyat, fenobarbitalga javob bo‘lishi mumkin. Dubin–Jonson va Rotor: kon’yugatsiyalangan bilirubin tashilishi buzilishi; Dubin–Jonsonda jigarda to‘q pigment bo‘lishi mumkin.

O‘tkir bilirubin ensefalopatiyasi

Emish sustligi, letargiya, tonus o‘zgarishi, baland yig‘lash, opistotonus, tutqanoq va koma. Kernikterus doimiy asorat: eshitish buzilishi, distoniya/xoreoatetoz, ko‘z harakati va tish emali buzilishlari.

Davolash

Fototerapiya bilirubinni suvda yaxshi eriydigan fotoizomerlarga aylantiradi. Og‘ir ko‘rsatmalarda qon almashtirish transfuzion muolajasi bajariladi. Qaror soatga bog‘liq klinik chegaralar bilan qabul qilinadi.

16. Ona va bola qon guruhlari nomutanosibligi

Rh nomutanosibligi

Rh-manfiy onada Rh-musbat homila eritrotsitlariga qarshi IgG antitanalar hosil bo‘lishi mumkin. Ular yo‘ldoshdan o‘tib gemoliz, anemiya, sariqlik, gepatosplenomegaliya va homila istisqosiga sabab bo‘ladi. Sensibilizatsiya birinchi homiladorlikda ham yuz berishi mumkin, avvalgi homiladorlik yoki qon quyish xavfni oshiradi.

Profilaktika

Sensibilizatsiyalanmagan Rh-manfiy ayollarga ko‘rsatma bo‘yicha anti-D immunoglobulin: ko‘plab protokollarda 28-haftada va Rh-musbat bola tug‘ilgach 72 soat ichida. Sensibilizatsiya xavfi bo‘lgan boshqa akusherlik holatlarida ham qo‘llanishi mumkin.

ABO nomutanosibligi

Ko‘pincha O(I) guruhli ona va A(II) yoki B(III) guruhli bola orasida. Birinchi homiladorlikda ham bo‘lishi mumkin, ko‘pincha Rh kasalligidan yengilroq kechadi.

Diagnostika

Ona-bola qon guruhi va Rh, to‘g‘ridan-to‘g‘ri antiglobulin testi, gemoglobin, retikulotsitlar, bilirubin va zaruratda periferik qon surtmasi. Davolash anemiya va bilirubin og‘irligiga qarab belgilanadi.

17. Chaqaloqlarning qon kasalliklari va qon ketishi

Neonatal anemiya

Gemoglobin yoki gematokritning bolaning gestatsion va postnatal yoshiga nisbatan pastligi. Sabablar: qon yo‘qotish, gemoliz, eritrotsit ishlab chiqarilishining kamayishi, infeksiyalar, irsiy kasalliklar va chala tug‘ilganlar anemiyasi. 13 g/dl barcha chaqaloqlar uchun yagona diagnostik chegara emas.

Polisitemiya

Venoz gematokrit ≥65%. Sabablar: onadagi diabet, homila o‘sish cheklanishi, yo‘ldosh orqali qon o‘tishining ortishi, surunkali gipoksiya. Belgilar: pletora, holsizlik, gipoglikemiya, nafas va oziqlanish buzilishlari, ba’zan nevrologik belgilar.

Davolashda suyuqlik va glyukoza holati baholanadi; simptomatik og‘ir holatlarda qisman almashtirish transfuzion muolajasi ko‘rib chiqiladi, hamma bolaga avtomatik bajarilmaydi.

K vitamini yetishmovchiligi bilan qon ketishi

II, VII, IX va X ivish omillari faolligi kamayadi. Erta: 24 soatgacha; klassik: 2–7 kun; kech: taxminan 2 haftadan 6 oygacha. Ichak, kindik, teri, shilliq qavat va eng xavflisi bosh miya ichiga qon ketishi mumkin. Tug‘ilgach K vitamini profilaktikasi ushbu xavfni sezilarli kamaytiradi.

18. Asfiksiya va gipoksik-ishemik ensefalopatiya

Patogenez

Perinatal gipoksiya-ishemiyada miya to‘qimasiga kislorod va qon kamayadi, ATF ishlab chiqarilishi pasayadi, ion nasoslari buziladi, hujayra shishadi, glutamat eksitotoksikligi, kalsiy ortishi, oksidlovchi stress va yallig‘lanish neyron shikastiga olib keladi.

Sarnat bosqichlari

I — yengil: qo‘zg‘aluvchanlik, refleks kuchayishi, tonus o‘zgarishi, odatda tutqanoq yo‘q. II — o‘rtacha: letargiya, gipotoniya, sust emish, refleks buzilishi, tutqanoq va vegetativ buzilishlar. III — og‘ir: stupor yoki koma, og‘ir gipotoniya, refleks yo‘qolishi, nafas yetishmovchiligi va ko‘p a’zoli disfunksiya.

Terapevtik gipotermiya

Tegishli mezonlarga javob beradigan, odatda ≥36 haftalik, o‘rtacha yoki og‘ir HIE chaqaloqlarda dastlabki 6 soat ichida boshlanadi. Markaziy harorat taxminan 33–34 °C da 72 soat saqlanib, keyin nazorat ostida asta isitiladi. Faqat neonatal intensiv terapiya sharoitida o‘tkaziladi.

19. Tug‘ruq zalida neonatal reanimatsiya

Dastlabki baholash

Homiladorlik muddati, mushak tonusi, nafas olishi/yig‘lashi baholanadi. Bola yaxshi nafas olayotgan va tonusi yaxshi bo‘lsa odatdagi parvarish qilinadi.

Dastlabki yordam

Issiqlikni saqlash, boshni neytral holatga keltirish, quritish, yengil taktil stimulyatsiya. Nafas yo‘li to‘silgan bo‘lsagina ajralmalarni tozalash; har bir bolaga muntazam aspiratsiya shart emas.

Musbat bosimli ventilyatsiya

Apnoe, gasping yoki yurak urishi <100/min bo‘lsa imkon qadar dastlabki 60 soniyada boshlanadi. Samaradorlikning asosiy belgisi yurak urishining ortishidir.

Qayta baholash

• ≥100/min: nafas holatiga qarab qo‘llab-quvvatlashni moslash.
• 60–99/min: samarali ventilyatsiyani davom ettirish va texnikasini tuzatish.
• <60/min: kamida 30 soniya samarali ventilyatsiyadan keyin kompressiyalar.

Ko‘krak kompressiyalari

3 kompressiya : 1 ventilyatsiya; minutiga taxminan 90 kompressiya + 30 nafas. Kompressiyalar vaqtida 100% kislorod qo‘llanib, keyin saturatsiyaga qarab kamaytiriladi. Imkon qadar samarali havo yo‘li ta’minlanadi.

Dori va hajm

Samarali ventilyatsiya va kompressiyalarga qaramay yurak urishi <60/min qolsa, neonatal protokol bo‘yicha adrenalin, afzal tomir ichiga/kindik venasiga. Qon yo‘qotish yoki gipovolemiya gumonida izotonik eritma yoki qon preparati; barcha chaqaloqlarga avtomatik suyuqlik bolyusi qilinmaydi.

20. Moddalar almashinuvi buzilishlari va tutqanoqlar

Gipoglikemiya

Xavf guruhlari: chala, SGA, LGA, diabetli ona bolasi, og‘ir kasal chaqaloq. Belgilar: qaltirash, emish sustligi, gipotoniya, gipotermiya, apnoe, tutqanoq, hush buzilishi. 50 mg/dl universal chegara emas; davolash qarori bolaning yoshi, simptom va xavfga bog‘liq. Davolash: oziqlantirish, tegishli holatlarda bukkal dekstroza geli, simptomatik/og‘ir holatda tomir orqali glyukoza va takroriy nazorat.

Gipokalsiyemiya

Kalsiy mezonlari gestatsion yosh va ionlashgan/umumiy kalsiyga bog‘liq. Belgilar: qaltirash, mushak tortishishi, apnoe, laringospazm, tutqanoq, aritmiya. Magniy yetishmovchiligi ham tekshiriladi.

Neonatal tutqanoqlar

Ko‘z og‘ishi, ritmik tortishish, apnoe bilan epizodlar, stereotip og‘iz yoki oyoq harakatlari bo‘lishi mumkin; bularning har biri epileptik emas, EEG muhim. Sabablar: HIE, qon quyilishi, gipoglikemiya, gipokalsiyemiya, infeksiya, insult, irsiy metabolik kasallik.

Davolashda avvalo qaytariladigan sabab bartaraf qilinadi. Fenobarbital keng qo‘llanadigan birinchi qator dorilardan. Piridoksin maxsus B6-ga bog‘liq epilepsiya gumonida monitoring ostida beriladi.

21. Neonatal sepsis va kon’yunktivit

Erta neonatal sepsis

Ko‘pincha dastlabki 72 soatda boshlanadi. Asosiy qo‘zg‘atuvchilar — B guruhi streptokokki, Escherichia coli, boshqa grammanfiy bakteriyalar va ayrim hollarda Listeria. Belgilar: nafas buzilishi, tana harorati beqarorligi, emmaslik, letargiya, apnoe va shok. Ko‘plab protokollarda empirik ampitsillin va gentamitsin qo‘llanadi, keyin ekma natijasiga moslanadi.

Kech neonatal sepsis

Odatda 72 soatdan keyin (ayrim tasniflarda 7 kundan keyin) namoyon bo‘ladi. Koagulaza-manfiy stafilokokklar, Staphylococcus aureus, grammanfiy bakteriyalar va zamburug‘lar sabab bo‘lishi mumkin. Meningit ham uchraydi.

Gonokokk kon’yunktiviti

Odatda 2–5-kunlarda qovoqning kuchli shishi va ko‘p yiring bilan kechadi. Shox parda shikastlanishi va ko‘rlik xavfi sabab shoshilinch holat. Tizimli seftriakson yoki neonatal xavflarni hisobga olib sefotaksim qo‘llanishi mumkin. Seftriaksonda bilirubin va tomir orqali kalsiy bilan bog‘liq cheklovlar hisobga olinadi. Penitsillin universal empirik tanlov emas.

Xlamidiyali kon’yunktivit

Odatda 5–14-kunlarda shilliq-yiringli ajralma va qovoq shishi. Tizimli makrolidlar qo‘llanadi; chaqaloqda gipertrofik pilorostenoz xavfi kuzatiladi.

22. Bachadon ichi va tug‘ma infeksiyalar

Tug‘ma toksoplazmoz

Toxoplasma gondii onaga xom go‘sht, iflos tuproq, suv va oziq-ovqatdan yuqishi mumkin. Klassik uchlik: gidrosefaliya, intrakranial kalsifikatlar va xorioretinit. Tutqanoq, gepatosplenomegaliya, sariqlik, anemiya ham uchraydi. Davolashda mutaxassis nazoratida pirimetamin, sulfadiazin va folin kislotasi qo‘llanadi.

Tug‘ma qizilcha

Klassik uchlik: katarakta, tug‘ma yurak nuqsoni va sensorinevral karlik. Ochiq arterial yo‘l, o‘pka arteriyasi stenozi, mikrotsefaliya, gepatosplenomegaliya, trombositopeniya va binafsharang toshmalar bo‘lishi mumkin.

Tug‘ma sitomegalovirus

Mikrotsefaliya, periventrikulyar kalsifikatlar, sensorinevral eshitish buzilishi, gepatosplenomegaliya, petechiyalar va sariqlik. Tug‘ma infeksiyani tasdiqlash uchun odatda hayotning dastlabki 21 kunida so‘lak yoki siydik PCR tekshiriladi. Ayrim simptomatik holatlarda valgansiklovir yoki gansiklovir qo‘llanib, qon, jigar va buyrak nazorat qilinadi.

Neonatal oddiy gerpes

HSV-1 va HSV-2 ko‘pincha tug‘ruq vaqtida yuqadi. Teri-ko‘z-og‘iz, markaziy asab tizimi va disseminatsiyalangan shakllari mavjud. Teri pufakchalari, tutqanoq, ensefalit, gepatit, koagulopatiya kuzatiladi; pufakchalar bo‘lmasligi ham mumkin. Shubhada tomir orqali asiklovir kechiktirilmaydi.

Tug‘ma sifilis

Treponema pallidum yo‘ldosh orqali o‘tadi. Erta belgilar: qonli-yiringli rinit, kaft-tovon toshmalari, teri po‘st tashlashi, gepatosplenomegaliya, anemiya, osteoxondrit va Parrot soxta falajligi. Kech belgilar: Gatchinson tishlari, interstitsial keratit, sensorinevral karlik, egar burun, qilichsimon boldir. Gatchinson uchligi — tishlar, keratit, karlik. Asosiy davolash penitsillin G, sxema serologik va klinik holatga qarab belgilanadi.