Aritmiyalar. Sinus tugun avtomatizmi buzilishlari
Yurakning normal ishlashi elektr impulslarning o‘z vaqtida hosil bo‘lishi va yurak o‘tkazuvchi tizimi orqali tartibli tarqalishiga bog‘liq.
Sog‘lom yurakda elektr impuls odatda sinoatrial (SA) tugunda hosil bo‘ladi. Impuls bo‘lmachalar bo‘ylab tarqalib, atrioventrikulyar (AV) tugunga yetadi. Keyin Gis tutami, uning oyoqchalari va Purkinye tolalari orqali qorinchalar miokardini qo‘zg‘atadi.
Ushbu jarayonning biror bosqichi o‘zgarsa, yurak urish chastotasi, ritm muntazamligi yoki elektr impulsning o‘tkazilishi buzilishi mumkin.
Bunday holatlar umumiy nom bilan aritmiyalar deb ataladi.
Aritmiyalarni tushunishda eng muhim masala — EKGda faqat yurak tez yoki sekin urayotganini aniqlash emas, balki elektr impulsning qayerda hosil bo‘layotganini va qanday tarqalayotganini tushunishdir.
Ushbu mavzuda sinus tugun faoliyati bilan bog‘liq ritm o‘zgarishlari: sinus taxikardiya, sinus bradikardiya, sinus aritmiya, sinus to‘xtashi, sinoatrial blokada va sinus tugun disfunksiyasi o‘rganiladi.
1. Aritmiya nima?
Aritmiya — yurak elektr impulsining hosil bo‘lishi, tarqalishi yoki ritmning boshqarilishidagi o‘zgarishlar natijasida yuzaga keladigan yurak ritmi buzilishidir.
Aritmiya paytida yurak odatdagidan tez, sekin yoki notekis urishi mumkin. Ba’zan esa yurak urish chastotasi normal bo‘lsa ham, elektr impulsning kelib chiqish manbai yoki o‘tkazilish tartibi o‘zgargan bo‘ladi.
Masalan, yurak urish chastotasi 75 marta/daq bo‘lishi ritm albatta normal ekanini anglatmaydi. Ayrim ektopik ritmlar ham shu chastotada kuzatilishi mumkin.
Shuningdek, yurakning tez yoki sekin urishi har doim kasallik belgisi emas. Jismoniy faollikda sinus taxikardiya, uyqu vaqtida esa sinus bradikardiya fiziologik holat bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun aritmiyani baholashda quyidagilar aniqlanadi:
- Elektr impuls qayerda hosil bo‘lmoqda?
- Yurak urish chastotasi qancha?
- Ritm muntazammi?
- P tishchalar bilan QRS komplekslari o‘rtasida qanday bog‘liqlik mavjud?
- Bemorning umumiy holati va simptomlari qanday?
1-rasm. Yurak o’tkazuvchi tizimi: SA tugun (sinus), AV tugun, Gis tutami, tutam oyoqchalari va Purkinye tolalari. Aritmiya shu tuzilmalarning har birida bo’lishi mumkin.
1-rasmda yurakning elektr o‘tkazuvchi tizimi tasvirlangan.
SA tugun o‘ng bo‘lmachada, yuqori kovak vena quyilish sohasiga yaqin joylashgan. Normal sharoitda yurak ritmining asosiy boshqaruvchisi hisoblanadi.
SA tugunda hosil bo‘lgan impuls bo‘lmachalar miokardi orqali AV tugunga yetib boradi.
AV tugunda impuls o‘tkazilishi fiziologik ravishda sekinlashadi. Keyin impuls Gis–Purkinye tizimi orqali qorinchalarga tez tarqaladi.
Aritmiya ushbu tizimning turli qismlaridagi impuls hosil bo‘lishi yoki o‘tkazilishining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
2. Aritmiyalar tasnifi
Aritmiyalarni elektr impulsning hosil bo‘lishi va o‘tkazilish mexanizmiga qarab guruhlarga ajratish mumkin.
| Asosiy guruh | Mexanizmi | Misollar |
|---|---|---|
| Impuls hosil bo‘lishining o‘zgarishi | SA tugun avtomatizmi yoki boshqa hujayralar avtomatizmining o‘zgarishi | Sinus taxikardiya, sinus bradikardiya, ayrim ektopik ritmlar |
| Qo‘zg‘alishning patologik hosil bo‘lishi | Triggerlangan faollik yoki boshqa mexanizmlar | Ayrim ekstrasistoliyalar va taxiaritmiyalar |
| Impulsning qayta aylanishi (re-entry) | Impulsning ma’lum elektr yo‘l bo‘ylab qayta-qayta tarqalishi | AV tugun re-entry taxikardiyasi, ayrim qorincha taxikardiyalari |
| Elektr o‘tkazuvchanlik buzilishlari | Impuls o‘tkazilishining sekinlashishi yoki bloklanishi | Sinoatrial blokada, AV blokada, Gis oyoqchalari blokadasi |
| Bir nechta mexanizm ishtirok etadigan aritmiyalar | Impuls hosil bo‘lishi va o‘tkazilishidagi murakkab o‘zgarishlar | Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi va boshqa murakkab aritmiyalar |
Bu tasnif shartli hisoblanadi. Chunki ayrim aritmiyalarning rivojlanishida bir nechta mexanizm bir vaqtda qatnashishi mumkin.
Masalan, barcha paroksizmal taxikardiyalar avtomatizm buzilishi natijasida yuzaga kelmaydi. Ularning katta qismi re-entry mexanizmi bilan bog‘liq.
Ushbu mavzuda asosan sinus tugun avtomatizmi va sinus impulsining hosil bo‘lishi bilan bog‘liq o‘zgarishlarga e’tibor qaratiladi.
3. Normal sinus ritmning EKG belgilari
Sinus ritm — elektr impuls SA tugunda hosil bo‘lib, bo‘lmachalar va qorinchalarga odatiy yo‘l orqali tarqaladigan ritmdir.
Normal sinus ritmni aniqlash uchun faqat yurak urish chastotasini hisoblash yetarli emas.
EKGda P tishchaning shakli, yo‘nalishi va QRS kompleksi bilan bog‘liqligi ham tekshiriladi.
Sinus ritmning asosiy belgilari
- Har bir o‘tkazilgan QRS kompleksidan oldin sinus kelib chiqishli P tishcha mavjud.
- P tishcha II tarmoqda odatda musbat, aVR tarmog‘ida manfiy bo‘ladi.
- P tishchalarning shakli bir xil tarmoqda o‘zaro o‘xshash.
- PR interval ketma-ket sinus sikllarida nisbatan barqaror.
- Normal sinus ritmda RR intervallar odatda muntazam yoki ozgina o‘zgaruvchan bo‘ladi.
- Tinch holatdagi kattalarda yurak urish chastotasi odatda 60–100 marta/daq.
Bolalarda yurak urish chastotasi yoshga bog‘liq. Masalan, chaqaloqlarda normal yurak urish chastotasi kattalarnikidan ancha yuqori bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun pediatrik EKGni kattalar uchun belgilangan chastota chegaralari bilan baholash noto‘g‘ri.
2-rasm. Normal sinus ritm: har bir QRS oldida bir xil P tishcha, R–R masofalari teng, YUS 60–90 marta/min (normal sinus rhythm).
2-rasmda normal sinus ritm ko‘rsatilgan.
Har bir QRS kompleksidan oldin P tishcha mavjud. P tishchalar bir xil shaklda va PR intervallar nisbatan barqaror.
RR intervallar ham deyarli teng.
Bu belgilar elektr impuls SA tugundan hosil bo‘lib, qorinchalarga tartibli o‘tayotganini ko‘rsatadi.
Biroq sinus ritm mavjudligi yurakda boshqa kasallik yo‘qligini anglatmaydi. Masalan, sinus ritm fonida miokard ishemiyasi yoki o‘tkazuvchanlik buzilishi ham kuzatilishi mumkin.
4. Sinus taxikardiya, bradikardiya va aritmiya
Sinus tugun normal sharoitda yurakning asosiy ritm boshqaruvchisi bo‘lib qoladi. Ammo uning impuls hosil qilish tezligi organizm ehtiyojiga qarab o‘zgarishi mumkin.
Simpatik nerv tizimi faollashganda sinus tugun impulslarni tezroq hosil qiladi.
Parasimpatik, ayniqsa adashgan nerv (nervus vagus) ta’siri kuchayganda esa sinus tugun avtomatizmi sekinlashadi.
Shu mexanizmlar sinus taxikardiya va sinus bradikardiyaning fiziologik shakllarini tushuntiradi.
3-rasm. Yuqoridan pastga: normal sinus ritm; sinus bradikardiya (R–R uzaygan); sinus taxikardiya (R–R qisqargan); sinus aritmiya (R–R notekis).
3-rasmda to‘rtta ritm ko‘rsatilgan.
Normal sinus ritmda P tishchalar va QRS komplekslari muntazam ketma-ketlikda joylashgan.
Sinus bradikardiyada yurak sikllari orasidagi RR interval uzaygan.
Sinus taxikardiyada RR interval qisqargan.
Sinus aritmiyada esa RR intervallar ketma-ket o‘zgarib turadi.
Ularning umumiy xususiyati — elektr impulsning asosiy manbai SA tugun bo‘lib qolishidir.
4.1. Sinus taxikardiya
Sinus taxikardiya — SA tugun tomonidan elektr impulslarning odatdagidan tezroq hosil bo‘lishi natijasida yurak urish chastotasining ortishidir.
Kattalarda tinch holatda sinus ritm chastotasi 100 marta/daq dan yuqori bo‘lsa, sinus taxikardiya deyiladi.
Masalan, yurak urish chastotasi 120 marta/daq bo‘lsa va EKGda sinus ritm belgilari saqlansa, bu sinus taxikardiyaga mos keladi.
Sinus taxikardiya mustaqil kasallik bo‘lishi shart emas. Ko‘pincha u organizmning ma’lum fiziologik yoki patologik holatga javobidir.
Sinus taxikardiyaning EKG belgilari
- Yurak urish chastotasi kattalarda 100 marta/daq dan yuqori.
- Har bir QRS kompleksidan oldin sinus P tishcha mavjud.
- II tarmoqda P tishcha odatda musbat, aVR da manfiy.
- RR intervallar qisqargan, ritm odatda muntazam.
- PR interval ko‘pincha saqlangan.
- QRS kompleksi boshqa o‘tkazuvchanlik buzilishi bo‘lmasa, odatda tor.
- Yurak tez urganda P tishcha oldingi T tishchaga yaqinlashishi mumkin.
Sinus taxikardiyada yurak urish chastotasi odatda asta-sekin ortadi va sabab bartaraf bo‘lganda asta-sekin pasayadi.
Bu xususiyat ayrim to‘satdan boshlanadigan va to‘satdan tugaydigan paroksizmal taxikardiyalardan farqlashda yordam beradi.
Sinus taxikardiyaning sabablari
| Fiziologik sabablar | Patologik yoki klinik sabablar |
|---|---|
| Jismoniy faollik | Isitma |
| Hayajon, qo‘rquv | Anemiya |
| Kuchli hissiy zo‘riqish | Suvsizlanish, gipovolemiya |
| Homiladorlikda ayrim fiziologik o‘zgarishlar | Qon ketish |
| Gipoksiya | |
| Tireotoksikoz | |
| O‘pka emboliyasi | |
| Yurak yetishmovchiligi | |
| Ayrim dori vositalari va stimulyatorlar |
Sinus taxikardiyani aniqlagandan keyin asosiy savol: nima sababdan sinus tugun tez ishlayapti?
Masalan, bemorda isitma va suvsizlanish bo‘lsa, yurak urishining tezlashishi shu holatlarga javob bo‘lishi mumkin.
Bunday vaziyatda faqat yurak urishini sekinlashtirishga urinish emas, balki asosiy sababni aniqlash va davolash muhim.
4-rasm. Sinus taxikardiya: QRS komplekslari tez-tez, bir xil masofada joylashgan, har birining oldida P bor. Rasmdagi “Sinus tachycardia” — sinus taxikardiya.
4-rasmda sinus taxikardiya tasvirlangan.
QRS komplekslari orasidagi RR intervallar qisqa.
Har bir QRS kompleksidan oldin P tishcha mavjud.
Ritm odatda muntazam bo‘lib, P tishchalar sinus kelib chiqishiga mos keladi.
Masalan, RR interval 0,5 soniya bo‘lsa: YUCH = 60/0,5 = 120 marta/daq Bu kattalarda sinus taxikardiya chastotasiga mos keladi.
5-rasm. Sinus taxikardiya, 12 tarmoqli EKG: ritm to’g’ri, YUS yuqori, har bir QRS oldida P tishcha bor. Tez ritmda P tishcha oldingi T tishchaga yaqinlashadi.
5-rasmda sinus taxikardiya barcha 12 tarmoqda ko‘rsatilgan.
Yurak urish chastotasi yuqori bo‘lgani uchun QRS komplekslari bir-biriga yaqin joylashgan.
Sinus ritm belgilari saqlangan: II tarmoqda musbat P tishchalar va ularning QRS bilan muntazam bog‘liqligi kuzatiladi.
Yurak urish chastotasi oshganda TP segmenti qisqaradi. Juda tez ritmda P tishcha oldingi T tishcha bilan qisman ustma-ust tushishi mumkin.
4.2. Sinus bradikardiya
Sinus bradikardiya — SA tugun impuls hosil qilish tezligining kamayishi natijasida yurak urish chastotasining sekinlashishidir.
Kattalarda yurak urish chastotasi 60 marta/daq dan past bo‘lsa, sinus bradikardiya deyiladi.
Masalan, sinus ritmda yurak urish chastotasi 50 marta/daq bo‘lsa, bu sinus bradikardiya hisoblanadi.
Ammo sinus bradikardiya har doim patologik holat emas.
Sport bilan muntazam shug‘ullanadigan odamlarda, uyqu vaqtida va vagus nervi tonusi yuqori bo‘lgan holatlarda fiziologik sinus bradikardiya kuzatilishi mumkin.
Sinus bradikardiyaning EKG belgilari
- Yurak urish chastotasi kattalarda 60 marta/daq dan past.
- Har bir QRS oldida sinus P tishcha mavjud.
- RR intervallar uzaygan.
- Ritm odatda muntazam.
- PR interval ko‘pincha normal.
- QRS kompleksi boshqa patologiya bo‘lmasa, odatda tor.
Sinus bradikardiyaning sabablari
| Fiziologik sabablar | Patologik yoki dori bilan bog‘liq sabablar |
|---|---|
| Uyqu | Sinus tugun disfunksiyasi |
| Sportchilarda yuqori vagal tonus | Gipotireoz |
| Tinch holatdagi kuchli parasimpatik ta’sir | Gipotermiya |
| Ayrim miokard ishemik holatlari | |
| Beta-blokatorlar | |
| Verapamil, diltiazem | |
| Digoksin va ayrim antiaritmik dorilar |
Sinus bradikardiyaning klinik ahamiyati bemorning umumiy holatiga bog‘liq.
Agar bemorda yurak urish chastotasi 48 marta/daq bo‘lsa, lekin u faol sportchi, shikoyatsiz va gemodinamik jihatdan barqaror bo‘lsa, bu fiziologik holat bo‘lishi mumkin.
Agar xuddi shu chastota bosh aylanishi, hushdan ketish, arterial gipotenziya yoki boshqa gemodinamik buzilishlar bilan kechsa, shoshilinch baholash talab qilinadi.
6-rasm. Sinus bradikardiya (II tarmoq): R–R masofasi uzun, P tishcha har bir QRS oldida bor, YUS taxminan 50.
6-rasmda sinus bradikardiya ko‘rsatilgan.
RR intervallar uzun, QRS komplekslari bir-biridan uzoq joylashgan.
Har bir QRS kompleksidan oldin sinus P tishcha mavjud.
Masalan, RR interval 1,2 soniya bo‘lsa: YUCH = 60/1,2 = 50 marta/daq Bu sinus bradikardiyaga mos keladi.
7-rasm. Sinus bradikardiya (YUS taxminan 38), 12 tarmoqli EKG: I, II, III, aVR, aVL, aVF va V1–V6 tarmoqlarida ritm sekin, lekin to’g’ri.
7-rasmda sezilarli sinus bradikardiya tasvirlangan.
Yurak urish chastotasi taxminan 38 marta/daq.
Bunday EKGda faqat chastotani aniqlash yetarli emas. Bemorning hushyorligi, arterial bosimi, perfuziyasi, nafas olishi va simptomlari baholanishi kerak.
Yurak urish chastotasining pastligi klinik jihatdan muhim bo‘lishi mumkin, ammo uning xavflilik darajasi faqat bitta raqamga qarab belgilanmaydi.
4.3. Sinus aritmiya
Sinus aritmiya — elektr impuls SA tugunda hosil bo‘lishi saqlangan holda yurak sikllari orasidagi vaqtning o‘zgarib turishidir.
Bunda P tishchalar sinus kelib chiqishiga mos bo‘ladi, ammo PP va RR intervallar bir xil bo‘lmaydi.
Sinus aritmiyaning eng ko‘p uchraydigan turi — nafas bilan bog‘liq sinus aritmiya.
Nafas olayotganda yurak urish chastotasi odatda biroz tezlashadi.
Nafas chiqarayotganda esa yurak urish chastotasi sekinlashadi.
Bu o‘zgarishlar asosan yurakning vegetativ nerv tizimi orqali boshqarilishi bilan bog‘liq.
Bolalar, o‘smirlar va yoshlarda respirator sinus aritmiya ko‘pincha normal fiziologik holat hisoblanadi.
Sinus aritmiyaning EKG belgilari
- P tishchalar sinus kelib chiqishiga mos.
- P tishchalarning shakli bir xil tarmoqda o‘xshash.
- PR intervallar odatda barqaror.
- RR intervallar ketma-ket qisqarib va uzayib turadi.
- Nafas bilan bog‘liq turida ritm o‘zgarishi nafas sikliga mos keladi.
Sinus aritmiyani boshqa notekis ritmlardan farqlash kerak.
Masalan, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida odatdagi sinus P tishchalar bo‘lmaydi va RR intervallar tartibsiz o‘zgaradi.
Sinus aritmiyada esa sinus P tishchalar saqlanadi.
8-rasm. Yuqorida: normal sinus ritm (yurak urishlari orasidagi vaqt teng). Pastda: sinus aritmiya — nafas olganda (Breathe in) ritm tezlashadi, nafas chiqarganda (Breathe out) sekinlashadi; urishlar orasidagi vaqt teng emas.
8-rasmda normal sinus ritm va nafas bilan bog‘liq sinus aritmiya taqqoslangan.
Yuqoridagi yozuvda RR intervallar deyarli teng.
Pastdagi yozuvda nafas olayotganda RR intervallar qisqaradi, nafas chiqarayotganda esa uzayadi.
Bunda elektr impuls SA tugunda hosil bo‘lishda davom etadi.
Shuning uchun respirator sinus aritmiya ko‘pincha sinus tugunning kasalligi emas, balki yurak ritmining fiziologik boshqarilishidir.
9-rasm. Sinus aritmiya: R–R masofalari bir xil emas, lekin har bir QRS oldida P tishcha bor va uning shakli o’zgarmaydi (sinus arrhythmia).
9-rasmda RR intervallar bir xil emasligi ko‘rsatilgan.
Ayrim yurak sikllari orasidagi vaqt qisqaroq, boshqalarida esa uzunroq.
Shunga qaramay, har bir QRS kompleksidan oldin sinus P tishcha mavjud.
Bu sinus aritmiyani aniqlashdagi muhim belgilardan biridir.
Sinus ritm o‘zgarishlarini taqqoslash
| Ritm | Kattalarda YUCH | RR interval | P tishcha |
|---|---|---|---|
| Normal sinus ritm | Odatda 60–100/min | Odatda muntazam | Sinus kelib chiqishli |
| Sinus taxikardiya | 100/min dan yuqori | Qisqargan | Sinus kelib chiqishli |
| Sinus bradikardiya | 60/min dan past | Uzaygan | Sinus kelib chiqishli |
| Sinus aritmiya | O‘zgaruvchan | Notekis | Sinus kelib chiqishli |
Bu jadval kattalar uchun mo‘ljallangan. Bolalarda yurak urish chastotasi yoshga mos me’yorlar bilan baholanadi.
5. Sinus to‘xtashi (sinus arrest)
Sinus to‘xtashi — SA tugunning ma’lum vaqt davomida elektr impuls hosil qilmasligi natijasida yurak ritmida pauza paydo bo‘lishidir.
Normal sharoitda SA tugun muntazam impulslar hosil qiladi.
Agar tugun vaqtincha impuls hosil qilmasa, bo‘lmachalar depolyarizatsiyasi yuzaga kelmaydi.
Natijada EKGda kutilgan P tishcha paydo bo‘lmaydi.
Agar pastki ritm boshqaruvchilar ham shu davrda impuls hosil qilmasa, QRS kompleksi ham kuzatilmaydi.
Shunday qilib, EKGda elektr pauza paydo bo‘ladi.
Sinus to‘xtashining EKG belgilari
- Muntazam sinus sikllari orasida kutilmagan pauza yuzaga keladi.
- Pauza davomida sinus P tishcha yo‘q.
- Pastki markazlardan impuls hosil bo‘lmasa, QRS kompleksi ham yo‘q.
- Pauzadan keyin sinus ritm tiklanishi yoki qochgan urish paydo bo‘lishi mumkin.
Sinus to‘xtashida pauza ko‘pincha odatdagi PP intervalning aniq butun karrasi bo‘lmaydi.
Biroq bu belgi sinus to‘xtashini sinoatrial blokadadan har doim ishonchli ajratib bera olmaydi.
10-rasm. Sinus to’xtashi: ikki urishdan keyin uzoq pauza, so’ng yana sinus urish. Rasmdagi “Sinus arrest” — sinus to’xtashi.
10-rasmda sinus ritm davomida kutilmagan uzun pauza paydo bo‘lishi ko‘rsatilgan.
P tishcha va unga tegishli QRS kompleksi kutilgan vaqtda hosil bo‘lmaydi.
Pauzadan keyin sinus tugun faoliyati qayta tiklanib, navbatdagi P–QRS–T kompleksi paydo bo‘lishi mumkin.
11-rasm. Sinus to’xtashi (sinus arrest): pauzada P ham, QRS ham yo’q; pauza uzunligi asosiy R–R ning karrali ko’paytmasiga teng emas.
11-rasmda sinus impulsining vaqtincha hosil bo‘lmay qolishi natijasida yurak sikllari orasida uzun pauza paydo bo‘lishi tasvirlangan.
Bunday holatda pauza davomiyligi o‘lchanadi.
Masalan, RR oralig‘i 1 soniya bo‘lgan ritmda to‘satdan 3 soniyalik pauza yuzaga kelsa, bu sinus tugun faoliyatining vaqtincha buzilishi yoki boshqa ritm buzilishi ehtimolini ko‘rsatadi.
Ammo pauzaning davomiyligi alohida holda doimiy elektrokardiostimulyator zarurligini belgilamaydi. Qaror simptomlar, pauzaning kelib chiqishi, qaytar sabablar va klinik holatga asoslanadi.
12-rasm. Ritmdagi pauzalar: P–QRS–T majmuasi tushib qolgan, kataklar bo’yicha pauza oddiy R–R dan 2 baravardan uzun.
12-rasmda bir nechta sinus siklidan keyin uzoq pauza paydo bo‘lishi ko‘rsatilgan.
Pauzani tahlil qilishda uning davomiyligi, oldingi PP intervallar bilan munosabati va pauza vaqtida boshqa P tishchalar mavjudligi tekshiriladi.
Agar pauza vaqtida P tishchalar davom etsa, lekin QRS komplekslari tushib qolsa, bu sinus to‘xtashidan ko‘ra AV o‘tkazuvchanlik buzilishi haqida o‘ylashga asos bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun P tishchalarni diqqat bilan izlash muhim.
Sinoatrial blokada
Sinoatrial (SA) blokada — sinus tugunda hosil bo‘lgan impulsning bo‘lmachalar miokardiga o‘tishi buzilishidir.
Sinus to‘xtashida impuls hosil bo‘lmasligi mumkin.
SA blokadada esa impuls tugunda hosil bo‘ladi, lekin bo‘lmachalar miokardiga yetib bormaydi yoki kechikib o‘tadi.
Oddiy tana yuzasi EKGsida sinus tugunning o‘z elektr faolligi bevosita ko‘rinmaydi. Shu sababli ayrim SA blokada turlarini sinus to‘xtashidan farqlash qiyin.
Ikkinchi darajali SA blokadaning ayrim turlarida pauza asosiy PP intervalning taxminan butun karrasiga teng bo‘lishi mumkin.
13-rasm. Sinoatrial (SA) blokada: P–QRS–T majmuasi tushib qoladi, pauza uzunligi oddiy R–R ning aniq ikki baravariga teng (sinoatrial block).
13-rasmda sinus impulsining bo‘lmachalarga o‘tmay qolishi natijasida P–QRS–T kompleksi tushib qolishi ko‘rsatilgan.
Pauza davomiyligi odatdagi PP intervalning taxminan ikki baravariga teng bo‘lishi ikkinchi darajali SA blokadaning ayrim shakllariga mos kelishi mumkin.
Biroq bu farqlash mutlaq emas. Ayniqsa sinus aritmiya mavjud bo‘lsa, pauza davomiyligi bo‘yicha xulosa qilish qiyinlashadi.
Qochgan urishlar
Agar sinus tugun uzoq vaqt impuls hosil qilmasa yoki impuls bo‘lmachalarga yetib bormasa, yurakning pastki ritm boshqaruvchilari mustaqil impuls hosil qilishi mumkin.
Bu qochgan urish (escape beat) deb ataladi.
Qochgan urish yurakni uzoq pauzadan himoya qiluvchi zaxira mexanizmdir.
Masalan, AV birikmadan kelib chiqqan qochgan urishda QRS kompleksi odatda tor bo‘ladi. P tishcha ko‘rinmasligi, QRS ichida yashirinishi yoki undan oldin yoki keyin manfiy shaklda paydo bo‘lishi mumkin.
14-rasm. Uzoq pauzadan keyin past markaz (AV tugun) o’z impulsini beradi — qochgan urish (junctional escape beat): P tishcha yo’q yoki QRS dan keyin joylashadi, QRS tor.
14-rasmda sinus pauzasidan keyin AV birikma sohasidan qochgan impuls hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan.
Bunday urishda qorinchalar odatdagi Gis–Purkinye tizimi orqali qo‘zg‘alsa, QRS kompleksi tor bo‘lishi mumkin.
Qochgan urish ekstrasistoladan farq qiladi.
Ekstrasistola kutilgan vaqtdan oldin paydo bo‘ladi, qochgan urish esa odatda uzoq pauzadan keyin kechikib yuzaga keladi.
6. Sinus tugun kuchsizligi sindromi (STKS)
Sinus tugun disfunksiyasi — SA tugunning impuls hosil qilish yoki uni bo‘lmachalarga uzatish faoliyati buzilishi bilan bog‘liq holatlar guruhidir.
Bu holat sinus bradikardiya, sinus pauzalari, sinoatrial blokada, yurak urish chastotasining jismoniy faollikka yetarli oshmasligi va bradikardiya bilan taxiaritmiyalarning almashinishi shaklida namoyon bo‘lishi mumkin.
Klinik jihatdan simptomlar bilan bog‘liq sinus tugun disfunksiyasi ko‘pincha sinus tugun kuchsizligi sindromi deb yuritiladi.
Sinus tugun disfunksiyasi har doim faqat organik shikastlanish natijasida yuzaga kelmaydi. Ayrim dori vositalari, metabolik buzilishlar va vegetativ ta’sirlar ham sinus tugun faoliyatini susaytirishi mumkin.
Sabablari
| Sabablar guruhi | Misollar |
|---|---|
| Sinus tugundagi struktur o‘zgarishlar | Yosh bilan bog‘liq fibroz, ayrim kardiomiopatiyalar |
| Ishemik yoki yallig‘lanish jarayonlari | Miokard ishemiyasi, miokarditning ayrim shakllari |
| Dori vositalari | Beta-blokatorlar, ayrim kalsiy kanali blokatorlari, digoksin, antiaritmik dorilar |
| Metabolik va endokrin buzilishlar | Gipotireoz, ayrim elektrolit buzilishlari |
| Vegetativ ta’sirlar | Kuchli vagal ta’sir, uyqu bilan bog‘liq bradikardiya |
EKG belgilari
Sinus tugun disfunksiyasida quyidagi o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin:
- Simptomlar bilan bog‘liq sinus bradikardiya.
- Takrorlanuvchi sinus pauzalari.
- Sinoatrial blokada.
- Jismoniy faollikda yurak urish chastotasining yetarli oshmasligi — xronotrop yetishmovchilik.
- Sinus ritm bilan qochgan ritmlarning almashinishi.
- Bradikardiya va bo‘lmacha taxiaritmiyalarining navbatma-navbat kuzatilishi.
Sinus tugun disfunksiyasini faqat bir martalik EKG orqali aniqlash har doim ham mumkin emas.
Ayrim bemorlarda ritm buzilishi vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladi. Bunday holatlarda Holter monitoringi yoki uzoqroq muddatli ritm monitoringi kerak bo‘lishi mumkin.
Bradi-taxi sindromi
Bradi-taxi sindromi — sinus tugun disfunksiyasining bir ko‘rinishi bo‘lib, unda sekin yurak ritmi davrlari bo‘lmacha taxiaritmiyalari bilan almashinadi.
Masalan, bemorda bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xuruji paydo bo‘lishi mumkin.
Xuruj tugagandan keyin sinus tugun darhol normal impuls hosil qilishni tiklay olmasa, uzoq pauza yuzaga kelishi mumkin.
Bunday pauza bosh aylanishi yoki hushdan ketishga sabab bo‘lishi mumkin.
15-rasm. Sinus tugun kuchsizligi sindromi (bradi-taxi shakli): uzoq pauzalar tez ritm xurujlari bilan almashadi.
15-rasmda tez va sekin yurak ritmlari almashinishi ko‘rsatilgan.
Taxiaritmiya davrida yurak tez uradi.
Taxiaritmiya tugagandan keyin sinus tugun faoliyati kechikib tiklanishi natijasida pauza paydo bo‘lishi mumkin.
Shu sababli bunday EKGni baholashda faqat taxikardiya yoki faqat bradikardiyani alohida ko‘rish yetarli emas. Ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash kerak.
Klinik belgilari
Sinus tugun disfunksiyasi quyidagi simptomlar bilan kechishi mumkin:
- Tez charchash va holsizlik.
- Bosh aylanishi.
- Hushdan ketish yoki hushdan ketishga yaqin holat.
- Jismoniy faollikni ko‘tara olmaslik.
- Yurak urishining notekis yoki juda sekin sezilishi.
- Ayrim holatlarda arterial bosim pasayishi.
Biroq ayrim bemorlarda EKG o‘zgarishlari simptomlarsiz kechadi.
Muhim: sinus tugun disfunksiyasida doimiy elektrokardiostimulyator o‘rnatish masalasi faqat yurak urish chastotasi yoki pauza uzunligiga qarab hal qilinmaydi. Simptomlar bilan bradikardiya o‘rtasidagi bog‘liqlik va qaytar sabablar baholanadi.
7. Sinus tugun buzilishlarining EKGdagi farqlari
Sinus tugun faoliyati bilan bog‘liq ritm o‘zgarishlarini bir-biridan farqlash uchun yurak urish chastotasi, P tishcha, PR interval, QRS kompleksi va RR intervallar baholanadi.
| Holat | Yurak urish chastotasi | P tishcha | QRS kompleksi | RR interval |
|---|---|---|---|---|
| Normal sinus ritm | Kattalarda 60–100/min | Sinus kelib chiqishli | Odatda tor | Odatda muntazam |
| Sinus taxikardiya | 100/min dan yuqori | Sinus kelib chiqishli | Odatda tor | Qisqargan |
| Sinus bradikardiya | 60/min dan past | Sinus kelib chiqishli | Odatda tor | Uzaygan |
| Sinus aritmiya | O‘zgaruvchan | Sinus kelib chiqishli | Odatda tor | Ketma-ket o‘zgaradi |
| Sinus to‘xtashi | Pauzalar sababli o‘zgaruvchan | Pauza vaqtida sinus P yo‘q | Pauza vaqtida QRS bo‘lmasligi mumkin | Uzoq pauza |
| Sinoatrial blokada | O‘zgaruvchan | Ayrim sinus P tishchalar tushib qoladi | Shu sikldagi QRS ham bo‘lmasligi mumkin | Pauza |
| Sinus tugun disfunksiyasi | Sekin, ba’zan tez ritm bilan almashinadi | Ritm turiga bog‘liq | Odatda tor, lekin boshqa buzilishlar ham bo‘lishi mumkin | Bradikardiya, pauza yoki notekislik |
Bu jadvaldagi belgilar eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishlarni ifodalaydi. Har bir bemorda EKGning barcha elementlari va klinik holat birgalikda baholanishi kerak.
Sinus ritmni baholashning amaliy ketma-ketligi
EKGda ritm o‘zgarishi aniqlanganda quyidagi savollarni ketma-ket ko‘rib chiqing:
- Har bir QRS kompleksidan oldin P tishcha bormi?
- P tishcha sinus kelib chiqishiga mosmi?
- PR intervallar barqarormi?
- RR intervallar muntazammi?
- Yurak urish chastotasi qancha?
- Pauza yoki vaqtidan oldin kelgan kompleks mavjudmi?
- Bemorning simptomlari va gemodinamik holati qanday?
Masalan, bemorda yurak urish chastotasi 48 marta/daq, II tarmoqda musbat P tishchalar va har bir P dan keyin tor QRS mavjud bo‘lsa, EKG sinus bradikardiyaga mos keladi.
Agar bemorda 120 marta/daq chastota, sinus P tishchalar va muntazam tor QRS komplekslari mavjud bo‘lsa, sinus taxikardiya ehtimoli yuqori.
Agar P tishchalar sinus kelib chiqishiga mos bo‘lib, RR intervallar nafas bilan bog‘liq ravishda o‘zgarib tursa, respirator sinus aritmiya haqida o‘ylash mumkin.
Agar sinus ritm davomida kutilmagan uzun pauza paydo bo‘lsa, sinus to‘xtashi, sinoatrial blokada va boshqa pauza sabablarini farqlash zarur.
8. Qisqa xulosa
Aritmiyalar yurak elektr impulsining hosil bo‘lishi yoki o‘tkazilishidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Sinus ritmda impuls SA tugunda hosil bo‘ladi. EKGda odatda har bir QRS oldida sinus P tishcha mavjud bo‘ladi.
Sinus taxikardiyada SA tugun impulslarni tezroq hosil qiladi. Kattalarda yurak urish chastotasi 100 marta/daq dan yuqori bo‘ladi.
Sinus bradikardiyada SA tugun impulslarni sekinroq hosil qiladi. Kattalarda yurak urish chastotasi 60 marta/daq dan past bo‘ladi.
Sinus aritmiyada sinus P tishchalar saqlangan holda RR intervallar o‘zgarib turadi. Nafas bilan bog‘liq sinus aritmiya bolalar va yoshlarda ko‘pincha fiziologik holat hisoblanadi.
Sinus to‘xtashida SA tugun vaqtincha impuls hosil qilmaydi va EKGda pauza yuzaga keladi.
Sinoatrial blokadada esa sinus impulsining bo‘lmachalarga o‘tishi buziladi.
Sinus tugun disfunksiyasi bradikardiya, pauzalar, xronotrop yetishmovchilik va bradi-taxi sindromi bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Har qanday ritm buzilishini baholashda EKG belgilari bilan birga bemorning simptomlari va umumiy klinik holati ham hisobga olinishi kerak.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.