Boshqa holatlar --- elektrolitlar, dorilar, QT, perikard, TELA, stimulyator
1. EKGga yurakdan tashqari omillarning ta’siri
Yurak elektr faolligi natriy, kaliy va kalsiy ionlari, vegetativ asab tizimi, tana harorati hamda turli dorilar ta’siriga bog‘liq.
Shu sababli EKGda aniqlangan o‘zgarish har doim koronar arteriya kasalligi yoki birlamchi yurak aritmiyasini anglatmaydi.
Masalan, giperkaliemiyada baland T tishcha, gipokaliemiyada U tishcha, gipokalsiemiyada QT uzayishi, digoksin qabul qilganda esa ST segmentning o‘ziga xos egilishi paydo bo‘lishi mumkin.
Bu belgilarni tanish klinik tashxis va shoshilinch yordamda muhim.
2. Kaliy almashinuvi buzilishlari
2.1. Giperkaliemiya
Giperkaliemiya — qonda kaliy konsentratsiyasining ortishi.
Kaliy kardiomiotsitlarning tinchlik membrana potensialini belgilovchi asosiy ionlardan biridir.
Qonda kaliy ortganda hujayra membranasining elektr xususiyatlari o‘zgaradi va impulsning tarqalishi buzilishi mumkin.
1-rasm. Giperkaliemiya: ko’krak tarmoqlarida baland, tor asosli, o’tkir uchli T to’lqinlari (“chodirsimon T”) — kaliy oshishining eng erta EKG belgisi.
EKG belgilari
- Baland, uchli T tishcha.
- P tishcha amplitudasining kamayishi.
- PR interval uzayishi.
- QRS kompleksining kengayishi.
- Og‘ir holatlarda sinusoidal komplekslar.
- Xavfli bradiaritmiya yoki qorincha aritmiyalari.
Bu o‘zgarishlar har doim ketma-ket rivojlanmaydi.
Normal EKG og‘ir giperkaliemiyani inkor etmaydi.
2-rasm. Og’ir giperkaliemiya: P to’lqini deyarli ko’rinmaydi, QRS kompleksi kengaygan, T to’lqini baland. Bu bosqichda yurak to’xtashi xavfi yuqori, shuning uchun darhol davolash kerak.
Klinik ahamiyati
Giperkaliemiya buyrak yetishmovchiligi, ayrim dorilar, metabolik buzilishlar va boshqa holatlarda uchraydi.
Og‘ir giperkaliemiya yoki xavfli EKG o‘zgarishlari shoshilinch davolashni talab qiladi.
Davolashda vena ichiga kalsiy preparatlari miokard membranasini barqarorlashtiradi.
Kalsiy qondagi kaliy miqdorini kamaytirmaydi.
Kaliyni vaqtincha hujayra ichiga o‘tkazish uchun insulin-glyukoza va ayrim boshqa vositalar, ortiqcha kaliyni chiqarish uchun esa tegishli usullar qo‘llanadi.
2.2. Gipokaliemiya
Gipokaliemiya — qonda kaliy konsentratsiyasining kamayishi.
Kaliy yetishmovchiligi repolyarizatsiya jarayoniga ta’sir qiladi.
EKG belgilari
- T tishcha yassilanishi.
- ST segment depressiyasi.
- T tishcha inversiyasi.
- Yaqqol U tishcha.
- T va U tishchalarning qo‘shilishi.
- Ayrim hollarda aritmiyalar.
Gipokaliemiyada QT uzun ko‘ringan bo‘lishi mumkin, ammo ba’zan aslida QU intervali uzayadi.
Gipokaliemiya diuretiklar qabul qilish, qusish, diareya va boshqa holatlarda rivojlanishi mumkin.
3-rasm. Gipokaliemiya: T to’lqinlari past, ST segmenti pastga siljigan, T dan keyin aniq U to’lqinlari ko’rinadi, QT (aslida QU) intervali uzun.
3. Kalsiy almashinuvi buzilishlari
Kalsiy yurak harakat potensialining plato fazasida muhim rol o‘ynaydi.
4-rasm. Giperkalsiemiya belgisi: ST segmenti qisqargan, T to’lqini QRS dan so’ng darrov boshlanadi. Rasmdagi rus tilidagi yozuvlar “ST segmentining qisqarishi” va “taxikardiya” degan ma’noni bildiradi.
Giperkalsiemiya
Qonda kalsiy ortganda ST segment qisqarishi va QT interval kamayishi mumkin.
Gipokalsiemiya
Qonda kalsiy kamayganda ST segment uzayishi va QT interval ortishi mumkin.
| Holat | Asosiy EKG belgisi |
|---|---|
| Giperkaliemiya | Uchli T, og‘ir holatda keng QRS |
| Gipokaliemiya | Yassi T, ST depressiyasi, U |
| Giperkalsiemiya | Qisqa QT |
| Gipokalsiemiya | Uzun QT |
Elektrolit buzilishlari laboratoriya tahlillari bilan tasdiqlanadi.
4. Digoksin ta’siri va zaharlanishi
Digoksin yurak glikozidi bo‘lib, ayrim bemorlarda yurak yetishmovchiligi yoki bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida qo‘llanadi.
Uning EKGdagi terapevtik ta’siri bilan toksik ta’sirini farqlash kerak.
Terapevtik digoksin effekti
EKGda ST segment pastga egilgan, silliq ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari:
- T tishcha yassilanishi.
- QT qisqarishi.
- PR interval uzayishi kuzatilishi mumkin.
Bu belgilar digoksin qabul qilayotgan bemorda zaharlanishsiz ham uchrashi mumkin.
5-rasm. Digoksin ta’siri: ko’plab tarmoqlarda ST segmenti “qayta tortilgan galochka” shaklida pastga egilgan. Bu o’zgarish ishemiyaga o’xshab ketadi, shuning uchun dori qabul qilish haqida anamnez muhim.
Digoksin zaharlanishi
Zaharlanishda turli ritm va o‘tkazuvchanlik buzilishlari rivojlanishi mumkin.
Masalan:
- Qorincha ekstrasistolalari.
- AV blokadalar.
- Bo‘lmacha taxikardiyasi AV blokada bilan.
- Bradikardiya.
- Ayrim xavfli qorincha aritmiyalari.
Gipokaliemiya va buyrak funksiyasining pasayishi toksiklik xavfini oshiradi.
Og‘ir zaharlanishda maxsus digoksinga qarshi antitana fragmentlari talab qilinishi mumkin.
6-rasm. Bo’lmachalar fibrillyatsiyasi fonida digoksin: R-R oraliqlari tartibsiz, qorinchalar urish soni nazorat ostida, ST segmenti “galochka” shaklida egilgan. Digoksin darajasi oshganda esa qo’shimcha aritmiyalar paydo bo’ladi.
5. QT intervali
QT intervali QRS boshlanishidan T tishchaning oxirigacha o‘lchanadi.
U qorinchalarning umumiy depolyarizatsiya va repolyarizatsiya davomiyligini ifodalaydi.
QT yurak urish chastotasiga bog‘liq.
Shu sababli QTc — chastotaga moslashtirilgan QT intervali ishlatiladi.
Bazett formulasi
QTc = QT/√RR
QT va RR sekundlarda olinadi.
Misol:
QT = 0,42 soniya, RR = 0,90 soniya.
QTc = 0,42/√0,90 ≈ 0,443 s Demak, QTc taxminan 443 ms.
Bazett formulasi yuqori va past yurak urish chastotalarida xatoga moyil. Bunday vaziyatlarda boshqa korreksiya formulalari qo‘llanadi.
7-rasm. QT intervali: QRS boshidan T to’lqini tugaguncha o’lchanadi. Uni o’lchashda T to’lqinining oxiri izoliniya bilan kesishgan nuqta olinadi.
Uzun QT
QT uzayishi quyidagi holatlarda kuzatilishi mumkin:
- Gipokaliemiya.
- Gipomagniemiya.
- Gipokalsiemiya.
- Ayrim antiaritmik dorilar.
- Ayrim antibiotiklar va psixotrop dorilar.
- Tug‘ma ion kanali kasalliklari.
- Bradikardiya.
QTc 500 ms yoki undan yuqori bo‘lsa, torsades de pointes xavfi ortadi.
8-rasm. Uzun QT sindromi: QT intervali sezilarli uzaygan, T to’lqini kech boshlanadi. Ayni shu fonda ekstrasistola “R-on-T” shaklida tushsa, torsades de pointes boshlanishi mumkin.
9-rasm. Giperkalsiemiyada qisqa QT: ST segmenti deyarli yo’q, T to’lqini QRS dan keyin darhol boshlanadi.
10-rasm. U to’lqini: T to’lqinidan keyin keladigan kichik ijobiy to’lqin. Sxemada P, QRS, T va U to’lqinlarining ketma-ketligi ko’rsatilgan.
Qisqa QT
QT qisqarishi giperkalsiemiya, ayrim dori ta’sirlari va kam uchraydigan irsiy qisqa QT sindromida uchraydi.
Faqat bitta qisqa QT o‘lchoviga qarab irsiy sindrom tashxisi qo‘yilmaydi.
6. U tishcha
U tishcha T tishchadan keyin paydo bo‘ladigan kichik to‘lqindir.
U ko‘pincha V2–V3 tarmoqlarda yaxshiroq ko‘rinadi.
Gipokaliemiya va bradikardiyada U tishcha yaqqolroq bo‘lishi mumkin.
T va U tishchalar qo‘shilib ketganda QTni o‘lchash qiyinlashadi.
11-rasm. Aniq ko’rinadigan U to’lqinlari (T to’lqinidan keyin keladigan qo’shimcha to’lqin). Bunday manzara ko’pincha gipokaliemiya va bradikardiyada uchraydi.
7. O‘tkir perikardit
Perikardit — yurakni o‘rab turuvchi perikard pardasining yallig‘lanishi.
Bemor nafas olganda yoki yotganda kuchayadigan, oldinga egilganda kamayadigan ko‘krak og‘rig‘idan shikoyat qilishi mumkin.
EKG belgilari
- Ko‘plab tarmoqlarda ST elevatsiyasi.
- PR segment depressiyasi.
- Ayrim tarmoqlarda qarama-qarshi o‘zgarishlar.
- Keyingi davrda T inversiyasi.
Klassik o‘tkir perikarditda ST elevatsiyasi ko‘pincha keng tarqalgan va yuqoriga qarab botiq bo‘ladi.
Lekin bunday ST shakli infarktni ishonchli istisno qilmaydi.
12-rasm. O’tkir perikardit: ko’p tarmoqlarda ST segmenti yuqoriga qarab botiq (egar shaklida) ko’tarilgan. Bunday ko’tarilish alohida arteriya hududiga mos kelmaydi, shu bilan infarktdan farq qiladi.
13-rasm. Perikardit va elektrolit buzilishlarining EKG belgilari (rus tilidagi yozuvlar bilan): o’tkir perikarditda PQ segmentining pasayishi va ST segmentining yoyilgan ko’tarilishi, taxikardiya; giperkaliemiyada ko’krak tarmoqlarida baland T, QRS kengayishi va P ning yo’qolishi. Rasmdagi “острый перикардит” “o’tkir perikardit”, “гиперкалиемия” esa “giperkaliemiya” ma’nosini beradi.
Perikardit va infarktni farqlash
| Belgi | O‘tkir perikardit | STEMI |
|---|---|---|
| ST elevatsiyasi | Ko‘pincha keng tarqalgan | Ko‘pincha anatomik hududga mos |
| PR depressiyasi | Kuzatilishi mumkin | Odatda asosiy belgi emas |
| Resiprok ST depressiyasi | Odatda aVR/V1 bilan cheklanishi mumkin | Ayrim qarama-qarshi tarmoqlarda |
| Patologik Q | Odatda rivojlanmaydi | Ayrim hollarda paydo bo‘ladi |
Tashxis klinik holat, EKG, troponin va exokardiografiya asosida qo‘yiladi.
8. Perikard suyuqligi va yurak tamponadasi
Perikard bo‘shlig‘ida suyuqlik to‘planishi perikardial effuziya deyiladi.
Katta effuziyada EKGda QRS voltaji kamayishi mumkin.
Ayrim holatlarda elektr alternansi kuzatiladi.
Elektr alternansi — ketma-ket QRS komplekslarining amplitudasi yoki shakli navbatma-navbat o‘zgarishi.
Bu yurakning katta suyuqlik ichida harakatlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Yurak tamponadasida perikard ichidagi bosim yurakning diastolik to‘lishini buzadi.
Bu hayot uchun xavfli holat bo‘lib, shoshilinch baholashni talab qiladi.
EKG tamponadani mustaqil tasdiqlamaydi; exokardiografiya muhim.
14-rasm. Perikard suyuqligi: barcha tarmoqlarda QRS kompleksining amplitudasi pasaygan. Suyuqlik elektr signalini zaiflashtiradi.
15-rasm. Elektr alternansi: QRS kompleksining balandligi urishdan urishga navbat bilan o’zgaradi — perikard suyuqligi va yurak tamponadasining xarakterli belgisi.
9. O‘pka arteriyasi tromboemboliyasi — TELA
TELA — o‘pka arteriyasi yoki uning tarmoqlarining tromb bilan to‘silishidir.
Katta tromboemboliyada o‘ng qorincha birdan yuqori bosim yuklamasiga uchraydi.
EKG belgilari
- Sinus taxikardiya.
- Elektr o‘qning o‘ngga og‘ishi.
- O‘ng Gis oyoqchasi blokadasi.
- V1–V4 tarmoqlarda T inversiyasi.
- Ayrim hollarda S₁Q₃T₃.
16-rasm. O’pka arteriyasi tromboemboliyasi: sinusli ritm (taxminan 95 ur/min), elektr o’qining o’ngga og’ishi, II tarmoqda uchli P to’lqini, V6 da saqlanib qolgan chuqur S to’lqini, V1, V5, II, III va aVF da T to’lqini inversiyasi, o’ng tutam shoxchasi blokadasiga xos shakl.
17-rasm. TELA dan oldin va TELA vaqtida (rus tilidagi yozuvlar “До ТЭЛА” va “При ТЭЛА” — “TELA gacha” va “TELA vaqtida” degani): TELA davrida S₁Q₃T₃ belgisi paydo bo’ladi — I tarmoqda chuqur S, III tarmoqda Q va manfiy T to’lqini, shuningdek taxikardiya.
S₁Q₃T₃ nima?
Bu EKG belgisi:
- I tarmoqda S tishcha.
- III tarmoqda Q tishcha.
- III tarmoqda manfiy T tishcha mavjudligini bildiradi.
Bu belgi o‘ng qorinchaning o‘tkir yuklamasini ko‘rsatishi mumkin.
Ammo S₁Q₃T₃ TELA uchun mutlaq xos emas va barcha bemorlarda uchramaydi.
Normal EKG ham TELAni inkor etmaydi.
10. Gipotermiya va Osborn to‘lqini
Gipotermiya — tana markaziy haroratining 35°C dan pastga tushishidir.
Gipotermiyada yurakning elektr jarayonlari sekinlashadi.
EKGda:
- Bradikardiya.
- PR interval uzayishi.
- QRS kengayishi.
- QT uzayishi.
- Osborn yoki J to‘lqini paydo bo‘lishi mumkin.
Osborn to‘lqini QRS kompleksining oxirida paydo bo‘ladigan qo‘shimcha og‘ishdir.
U gipotermiyada xarakterli, ammo faqat shu holatga xos emas.
18-rasm. Gipotermiya: QRS kompleksining oxirida, ST segmentining boshida aniq J (Osborn) to’lqinlari ko’rinadi, ritm sekin. Isitishdan so’ng bu to’lqinlar yo’qoladi.
11. Elektrokardiostimulyator
Elektrokardiostimulyator yurakning elektr impuls hosil qilish yoki o‘tkazish faoliyati yetarli bo‘lmaganda ritmni qo‘llab-quvvatlaydi.
EKGda stimulyator impulsi qisqa vertikal chiziq — spayk ko‘rinishida paydo bo‘lishi mumkin.
19-rasm. Qorincha stimulyatori (VVI): har bir keng QRS kompleksi oldida stimulyator spayki ko’rinadi. QRS kengayishi impuls o’ng qorinchadan boshlanganini bildiradi.
20-rasm. Bo’lmacha stimulyatori (AAI): spayk P to’lqinini keltirib chiqaradi, undan keyin tor QRS kompleksi keladi (o’tkazuvchanlik tizimi saqlangan bo’lsa).
Bo‘lmacha stimulyatsiyasi
Stimulyator spaykidan keyin P tishcha paydo bo‘ladi.
21-rasm. Ikki kamerali stimulyator (DDD): avval bo’lmacha spayki, keyin qisqa PQ oraliqdan so’ng qorincha spayki va keng QRS kompleksi ko’rinadi.
Qorincha stimulyatsiyasi
Spaykdan keyin QRS kompleksi paydo bo‘ladi.
An’anaviy o‘ng qorincha stimulyatsiyasida QRS ko‘pincha keng va LBBBga o‘xshash bo‘ladi.
Biroq zamonaviy o‘tkazuvchi tizim stimulyatsiyasida QRS shakli boshqacha bo‘lishi mumkin.
Stimulyator faoliyatining buzilishlari
| Buzilish | Mazmuni |
|---|---|
| Failure to pace | Kerakli vaqtda stimulyator impulsi chiqmaydi |
| Failure to capture | Impuls bor, ammo tegishli yurak depolyarizatsiyasi yuz bermaydi |
| Failure to sense | Qurilma yurakning tabiiy elektr faolligini to‘g‘ri sezmaydi |
Bunday holatlarda EKG bilan birga qurilmaning maxsus tekshiruvi talab etilishi mumkin.
12. EKGni umumlashtiruvchi jadval
| Holat | Asosiy EKG belgisi |
|---|---|
| Giperkaliemiya | Uchli T, og‘ir holatda keng QRS |
| Gipokaliemiya | Yassi T, U tishcha |
| Giperkalsiemiya | Qisqa QT |
| Gipokalsiemiya | Uzun QT |
| Digoksin ta’siri | Pastga egilgan ST |
| Uzun QT | QTc uzayishi |
| Perikardit | Keng tarqalgan ST elevatsiyasi, PR depressiyasi |
| Perikardial effuziya | Past voltaj, ba’zan elektr alternansi |
| TELA | Sinus taxikardiya, o‘ng yurak yuklamasi belgilari |
| Gipotermiya | J yoki Osborn to‘lqini |
| Stimulyator ritmi | Spayk va tegishli depolyarizatsiya |
Xulosa
Elektrolitlar, dorilar va boshqa tizimli kasalliklar EKGga sezilarli ta’sir qiladi.
Giperkaliemiya, og‘ir gipokaliemiya va QT uzayishi xavfli aritmiyalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Perikardit, TELA va tamponada ayrim EKG belgilariga ega, ammo tashxis uchun klinik va qo‘shimcha tekshiruvlar talab etiladi.
Nazorat testi
Har bir savolga bitta to‘g‘ri javob bor. Variantni tanlang — to‘g‘ri javob va izoh darrov ko‘rinadi.